Giriş
Demodeks (xalq arasında “üz gənəsi” kimi də tanınır) insan dərisində, əsasən tük follikullarında və yağ vəzilərinin yaxınlığında yaşayan mikroskopik gənəciklərdir. Bir çox insanda demodeks heç bir problem yaratmadan mövcud ola bilər. Lakin müəyyən hallarda demodeksin sayı artdıqda və ya dəri baryeri pozulduqda demodikoz (demodekslə əlaqəli klinik xəstəlik) inkişaf edə bilər.
Bu yazı “gənə xəstəliyi” kimi bilinən üz dərisi problemləri haqqındadır. Burada demodeksin nə olduğu, hansı hallarda problem yaratdığı, əlamətləri, diaqnoz yanaşması və demodeks müalicəsi ilə bağlı sübuta əsaslanan prinsiplər izah edilir.
Ümumi bələdçi: Gənə xəstəliyi (ümumi) – növlər, fərqlər və yanaşma
Mündəricat
- Demodeks nədir?
- Demodeks növləri
- Demodikoz xəstəliyi nədir?
- Demodeksin əlamətləri (nə ilə qarışır?)
- Demodikozu artıran risk faktorları
- Diaqnoz necə qoyulur?
- Demodeks müalicəsi: əsas prinsiplər
- Evdə dəstək tədbirləri və dəri qulluğu
- “Keçmir” və “təkrar edir” – ən çox səbəblər
- Tez-tez verilən suallar
1) Demodeks nədir?
Demodeks insan dərisinin normal mikroekosisteminin bir hissəsi kimi rast gəlinə bilən, mikroskopik ölçülü gənəciklərdir. Daha çox aşağıdakı sahələrdə olur:
- Üz: burun ətrafı, yanaqlar, alın, çənə
- Kirpik və qaş kənarı
- Saçlı dərinin müəyyən nahiyələri
Demodeksin olması hər zaman “xəstəlik” demək deyil. Dermatoloqlar adətən klinika (əlamətlər) və lazım gələrsə təsdiqləyici müayinə ilə birlikdə qiymətləndirir. Problemin adı demodeksin “varlığı” yox, demodikoz (demodekslə əlaqəli klinik vəziyyət) olur.
2) Demodeks növləri
İnsanda ən çox iki demodeks növü qeyd olunur:
- Demodex folliculorum – daha çox tük follikulu ilə əlaqələndirilir (xüsusən üz dərisi və kirpiklər).
- Demodex brevis – daha çox yağ vəzilərinin dərin hissələrinə yaxın yerləşə bilər.
Klinik baxımdan xəstənin hiss etdiyi problem növdən çox, demodeks yükünün artması, dəri baryerinin vəziyyəti və yanaşı xəstəliklərlə (məsələn rozasea) əlaqəlidir.
3) Demodikoz xəstəliyi nədir?
Demodikoz demodekslə əlaqəli klinik vəziyyəti ifadə edir. Yəni demodeksin sayının artması və ya dəri reaksiyası nəticəsində qızartı, qaşınma, batma, yanma, səpgilər kimi şikayətlər ön plana çıxır.
Demodikoz çox vaxt bu problemlərlə qarışır və ya onlarla birlikdə gedir:
- Rozasea (üz qızartısı, yanma, həssaslıq)
- Sızanaq (akneiform səpgilər)
- Seboreyik dermatit (qabıqlanma, yağlanma)
- Blefarit (kirpik kənarı iltihabı, qabıqlanma)
Dəri həkimi Mehdi İskəndərli verdiyi müsahibədə bildirmişdir ki, gənə xəstəliyi adında bir elmi nozologiya yoxdur. Ad şərtidir. Gənə xəstəliyi və ya demodeks xəstəliyi adı altında bizim klinikaya müraciət edənlərin 90 %-i əslində sızanaq xəstəliyi ucbatından əziyyət çəkənlərdir. Ölkəmizdə çox təəssüf ki, bir çox mərkəzlərdə gənə diaqnozu ilə əslində akne xəstələri müalicə edilir. Həqiqət isə ondan ibarətdir ki, demodeks paraziti çivzələrin yaranma səbəbi deyildir. Gənə paraziti əslində dəridə akne xəstəliyi ilə əlaqəsi olmayan lakin, kliniki bənzərlik göstərən başqa dəri xətsəliklərinin səbəbidir.
Təbii olaraq gənə xəstəliyi əleyhinə verilən dərmanlar sızanaq xəstəliyinin müalicəsi üçün faydalı olmur və ya qismən faydalı olur. Nəhayətdə tələb olunan terapevtik nəticə əldə edilmir. Antiparazitar müalicələr, mədə-bağırsaq sisteminin endoskopiyası, bağırsaq yumaları əksərən səmərəsiz olur. Uzman dermatoloq Mehdi İskəndərli söyləyir ki, vulqar akne problemi üçün can həkimində terapevtik chek up-lardan keçməyə ehtiyac yoxdur. Bu üsul artıq köhnəlmişdir, səmərəsi yoxdur, maliyyət itkisidir və xəstəliyin dərinləşməsidir.
4) Demodeksin əlamətləri (nə ilə qarışır?)
Üz dərisində tipik şikayətlər
- Davamlı və ya tutma şəklində qızartı
- Yanma, batma, həssaslıq hissi
- Sızanağa bənzər xırda səpgilər (papul/pustul tipli)
- Bəzi hallarda dəri səthində “kobudlaşma”, qaşınma
Göz ətrafı və kirpik kənarı
- Kirpik dibində qabıqlanma, “kəpək” kimi görünüş
- Gözlərdə quruluq, qıcıqlanma, yanma hissi
Vacib fərqləndirmə: Klassik sızanaqda çox vaxt komedonlar (qara/ağ nöqtələr) olur. Demodeks/demodikozda isə daha çox qızartı-həssaslıq və rozaseaya bənzər fon diqqət çəkə bilər. Dəqiq ayırd etmək üçün klinik qiymətləndirmə lazımdır.
5) Demodikozu artıran risk faktorları
- Dəri baryerinin zəifləməsi və həddindən artıq qıcıqlandırıcı kosmetik qulluq (sərt skrablar, spirtli toniklər və s.)
- Rozasea və seboreyik dermatit kimi fon xəstəlikləri
- Uzunmüddətli və nəzarətsiz steroid tərkibli krem istifadəsi (üzdə)
- İmmunitetin zəiflədiyi vəziyyətlər (fərdi dəyərləndirmə tələb edir)
6) Diaqnoz necə qoyulur?
Diaqnoz əsasən dermatoloqun müayinəsi ilə qoyulur. Şübhə olduqda və ya müalicə planını dəqiqləşdirmək üçün həkim seçilmiş hallarda əlavə üsullardan istifadə edə bilər:
- Dəri səthindən xüsusi nümunə götürülməsi və mikroskopik qiymətləndirmə
- Kirpik kənarından nümunə (blefarit şübhəsində)
- Rozasea, seboreyik dermatit, akne və allergik dermatitlə ayırd etmə
Demodeksin aşkarlanması təkbaşına hər zaman müalicə tələb etmir. Əlamətlər + klinik uyğunluq əsas göstəricidir.
7) Demodeks müalicəsi: əsas prinsiplər
Demodeks müalicəsi “hamıya eyni maz” prinsipi ilə aparılmır. Məqsəd demodeks yükünü azaltmaqla yanaşı, dəri iltihabını və həssaslığını nəzarətə almaq, fon xəstəlikləri (məsələn rozasea) düzgün idarə etməkdir. Gənə xəstəliyi müalicəsi ümumi anlayışdır. Demodeksin müalicəsi isə daha spesefikdir. Müalicə planını dermatoloq klinik mənzərəyə görə seçir.
Əsas yanaşma istiqamətləri
- Dəriyə çəkilən preparatlar: demodeksə təsir edən və iltihabı azaldan dərmanlar həkim tərəfindən seçilir.
- Sistemik müalicə: yalnız seçilmiş hallarda, klinik ağırlıq və yanaşı problemlərə görə düşünülə bilər.
- Rozasea/seboreyik dermatit yanaşması: əgər fon varsa, paralel müalicə nəticəni yaxşılaşdırır.
- Göz qapağı gigiyenası: kirpik kənarı problemi olanlarda xüsusi qulluq planı vacib ola bilər.
Dermatoloq Mehdi İskəndərli qeyd edib ki, sızanaq xəstəliyinin müalicəsi demodeks müalicəsindən bir qədər fərqlənir. Əsasən yerli topikal kremlər, daxilə verilən antibiotiklər, dieta ilə müalicə edilir. Çivzə xəsətliyinin müalicəsi bəzən uzun müddət cəkir. Lakin, sızanağı törədən səbəb aşkar edilərsə hətta xəstəlikdən biryolluq qurtulmaq şansı da vardır. Hər şey xəstənin qismətinə düşən vulqar akne xəstəliyinin klinik formasından və ağırlığından asılıdır. Dəri həkimi Mehdi İskəndərli qeyd edir ki, sızanaq xəstələri vaxtında dermatoloq həkimə müraciət etməlidir ki, üzdəki sızanaqlar üçün dərmanları vaxtında qəbul etsinlər ki, çivzələrin fəsadları olan çopurlaşma yaranmasın. Cünki, çopurlaşma problemi qalıcıdır, baxmayaraq ki, kosmetik yollarla korreksiyası mümkündür lakin biryolluq həlli yoxdur. Dermatologiya uzmanı Mehdi İskəndərli sonda onu da əlavə edir ki, sızanaq xəstələri ümidsiz olmamlıdırlar. Cünki, bu xəstəliyin müalicəsində çoxlu sayda müalicə üsulları mövcuddur və bu üsullar mərkəzimizdə uğurla icra edilir. Pasientlərin üzərinə düşən vəzifə isə sızanaq və çivzələr aşkarlandığı zaman vaxtında dermatoloq həkimə müraciət etməkdir.
Qeyd: Dərman adlarını və sxemləri özbaşına seçmək tövsiyə olunmur. Üz dərisi həssas olduğu üçün yanlış preparat qıcıqlanmanı artırıb vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
8) Evdə dəstək tədbirləri və dəri qulluğu
- Yumşaq təmizləyici istifadə edin (sərt, qıcıqlandırıcı sabunlardan uzaq).
- Nəmləndirmə – baryeri qoruyan, qıcıqlandırmayan məhsullar seçin.
- Skrab, spirtli tonik, turşu tərkibli məhsulları (AHA/BHA və s.) nəzarətsiz və tez-tez istifadə etməyin.
- Günəşdən qorunma (xüsusən rozasea fonunda) faydalı ola bilər.
- Kirpik kənarı problemi varsa, göz qapaqlarında qaşınma varsa həkimin tövsiyə etdiyi gündəlik gigiyena rutinini tətbiq edin.
9) “Keçmir” və “təkrar edir” – ən çox səbəblər
- Səhv diaqnoz: demodikoz sanılıb akne/rozasea və ya əksinə.
- Fon xəstəliyin idarə olunmaması: rozasea/seboreyik dermatit aktiv qaldıqda şikayətlər davam edir.
- Qıcıqlandırıcı kosmetika: dəri baryerini pozub həssaslığı artırır.
- Natamam müalicə kursu: həkim planına əməl edilməməsi və ya tez dayandırma.
- Özbaşına steroid krem istifadəsi: müvəqqəti sakitləşdirib sonra daha ağır alovlanma verə bilər.
10) Tez-tez verilən suallar
Demodeks nədir?
Demodeks insan dərisində tük follikulu və yağ vəzisi ətrafında yaşayan mikroskopik gənəciklərdir. Hər zaman xəstəlik yaratmır; əlamətlər yarandıqda demodikoz düşünülə bilər.
Demodeks müalicəsi varmı?
Bəli. Müalicə həkimin klinik qiymətləndirməsinə görə seçilir və məqsəd demodeks yükünü azaltmaqla yanaşı iltihabı və həssaslığı nəzarətə almaqdır.
Demodikoz xəstəliyi yoluxucudurmu?
Demodeks çox insanda normal olaraq rast gəlinə bilər. “Yoluxma” anlayışı qotur kimi birbaşa yoluxucu xəstəliklərdən fərqlidir. Şikayət və klinik problem yarandıqda fərdi dəyərləndirmə lazımdır.
Demodeks sızanaqla eyni problemdirmi?
Çox vaxt yox. Akne daha çox komedonlarla (qara/ağ nöqtələr) gedir. Demodikozda isə qızartı-həssaslıq və rozaseaya bənzər fon daha ön planda ola bilər. Dəqiq ayırd etmək üçün müayinə faydalıdır.
Demodeks müalicəsi neçə gün çəkir?
Müddət xəstəliyin ağırlığından, fon problemlərdən və seçilən müalicə planından asılıdır. Bəzi hallarda qısa kurs kifayət edir, bəzi hallarda isə daha uzun müddətli nəzarət tələb oluna bilər.
Nəticə
Demodeks bir çox insanda problemsiz ola bilən mikroskopik gənəcikdir. Lakin üzdə qızartı, həssaslıq, sızanağa bənzər səpgilər və ya kirpik kənarı problemləri varsa demodikoz ehtimalı qiymətləndirilməlidir. Düzgün diaqnoz və səbəbə yönəlmiş planla demodeks müalicəsi adətən uğurla idarə olunur.
