Gənə sözü gündəlik danışıqda müxtəlif mənalarda işlədilir. Azərbaycanda pasientlər “dəridə gənə”, “üz gənəsi” və ya “gənə xəstəliyi” deyəndə bəzən demodeks, bəzən qotur, bəzən isə dəridə yapışmış iri gənəni və gənə dişləməsini nəzərdə tuturlar. Tibbi baxımdan bunlar eyni problem deyil. Buna görə düzgün diaqnoz üçün ilk addım hansı gənənin, gənəciyin və ya başqa parazitin nəzərdə tutulduğunu ayırd etməkdir.
Qısa cavab
Gənə tək bir xəstəlik adı deyil. Demodeks və qotur törədicisi mikroskopik gənəciklərdir; dəridə görünən və qan soraraq yapışan gənələr isə başqa qrupdur. Bit gənə deyil və hörümçəkimilərə daxil deyil. Üzdə sızanağa bənzər səpgilər olduqda demodeks və akne bir-biri ilə qarışdırıla bilər, lakin onların diaqnoz və müalicə yanaşması fərqlidir.
Mündəricat
- Gənə nədir?
- Gənə növləri və bir-birindən fərqi
- Gənə ilə sızanağın fərqi nədir?
- Demodeks nədir?
- Qotur gənəciyi nədir?
- Gənə dişləməsi zamanı nə etmək lazımdır?
- Gənə ilə qarışdırılan digər parazitlər
- Diaqnoz necə qoyulur?
- Gənə ilə əlaqəli problemlərin müalicəsi
- Nə vaxt dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?
- Tez-tez verilən suallar
Gənə nədir?
Gənə anlayışı gündəlik dildə geniş istifadə olunsa da, tibbdə müxtəlif parazitlər bir-birindən ayrılır. Gənələr və gənəciklər hörümçəkkimilər qrupuna daxildir, lakin ölçüləri, yaşam yeri, insanda yaratdığı klinik problem və yoluxma forması fərqli ola bilər.
Demodeks tük follikullarında və yağ vəziləri ətrafında yaşayan mikroskopik gənəcikdir. Qotur isə Sarcoptes scabiei var. hominis adlı gənəciyin dərinin üst qatında yaratdığı yoluxucu infestasiya nəticəsində meydana gəlir. Təbiətdə rast gəlinən daha iri gənələr isə dəridən qan soraraq yapışa və dişləmə ilə əlaqəli problem yarada bilər.
Bu fərqləndirmə vacibdir, çünki “məndə gənə var” ifadəsi təkbaşına diaqnoz deyil. Əlamətlərin yerləşməsi, qaşınmanın xarakteri, kontakt tarixi, üzdə qızartı və komedonların olub-olmaması kimi xüsusiyyətlər hansı problemin ehtimal olunduğunu müəyyən etməyə kömək edir.
Gənə növləri və bir-birindən fərqi
Pasientlərin “gənə” adlandırdığı problemləri praktik olaraq bir neçə qrupa ayırmaq olar:
| Problem | Nədir? | Daha tipik əlamət | Ətraflı məlumat |
|---|---|---|---|
| Demodeks | Tük follikulu və yağ vəziləri ətrafında yaşayan mikroskopik gənəcik | Üzdə qızartı, həssaslıq, yanma, follikulyar səpgilər; bəzi hallarda kirpik kənarı problemi | Demodeks nədir? |
| Qotur gənəciyi | Sarcoptes scabiei tərəfindən törədilən yoluxucu infestasiya | Xüsusilə gecə artan güclü qaşınma, kontaktlarda oxşar şikayətlər | Qotur xəstəliyi |
| Dəriyə yapışan gənə | Təbiətdə yaşayan, dəridən qan soraraq yapışa bilən daha iri gənə | Dəridə görünən gənə və ya dişləmə sahəsi | Aşağıdakı gənə dişləməsi bölməsinə baxın |
Bit isə gənə deyil. Baş biti ayrıca parazitdir. Gündəlik danışıqda “saçda gənə” kimi təsvir oluna bilsə də, tibbi baxımdan pedikulyoz ayrıca diaqnozdur.
Gənə ilə sızanağın fərqi nədir?
Vacib məqam: Azərbaycanda üzdə yaranan bir çox səpgilər pasientlər tərəfindən “gənə” kimi qəbul edilə bilər. Ancaq sızanaq (akne) və demodekslə əlaqəli klinik vəziyyətlər eyni xəstəlik deyil.
Sızanaq üçün komedonlar — qara və ağ nöqtələr — daha xarakterikdir. Papula, pustula, düyün və kistlər də ola bilər. Demodekslə əlaqəli problemlərdə isə qızartı, həssaslıq, yanma, follikulyar qabıqlanma və rozaseaya bənzər səpgilər daha ön planda ola bilər. Təkcə görünüşə əsaslanaraq bu iki vəziyyəti hər zaman dəqiq ayırmaq mümkün olmur.
| Xüsusiyyət | Sızanaq (akne) | Demodeks/demodikoz ehtimalı |
|---|---|---|
| Komedonlar | Tipik ola bilər | Əsas əlamət deyil |
| Qızartı və yanma | İltihablı aknedə ola bilər | Daha qabarıq ola bilər |
| Kirpik kənarı problemi | Tipik deyil | Bəzi hallarda ola bilər |
| Demodeks testinin müsbət olması | Akneni təsdiq və ya inkar etmir | Yalnız klinik mənzərə ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir |
Sızanaq zamanı “gənə testi” həmişə lazımdırmı?
Xeyr. Demodeksin aşkarlanması təkbaşına xəstəlik demək deyil. Demodeks normal follikulyar sakin kimi rast gəlinə bilər və test nəticəsi klinik əlamətlər, səpginin tipi və dermatoloji müayinə ilə birlikdə şərh edilməlidir. Rutin akne diaqnostikasında Demodeks testi hər xəstəyə tələb olunmur.
Demodeks nədir?
Demodeks insan dərisində, xüsusilə üz nahiyəsindəki tük follikulları və yağ vəziləri ətrafında yaşayan mikroskopik gənəcikdir. İnsanlarda əsasən Demodex folliculorum və Demodex brevis növləri qeyd olunur. Demodeksin olması hər zaman xəstəlik demək deyil; klinik problem yarandıqda bu vəziyyət demodikoz kimi qiymətləndirilə bilər.
Demodikoz zamanı üzdə qızartı, həssaslıq, yanma, qaşınma, follikulyar qabıqlanma və papulopustulyar səpgilər görünə bilər. Rozasea, seboreyik dermatit, akne və blefaritlə klinik oxşarlıq və ya birlikdəlik mümkündür.
Demodeksin növləri, demodikozun əlamətləri və diaqnostik yanaşma haqqında daha geniş məlumat üçün Demodeks nədir? məqaləsinə keçə bilərsiniz.
Qotur gənəciyi nədir?
Qotur insan qotur gənəciyi — Sarcoptes scabiei var. hominis — tərəfindən törədilən yoluxucu dəri infestasiyasıdır. Ən xarakterik şikayətlərdən biri gecə artan güclü qaşınmadır. Barmaq araları, biləklər, qoltuqaltı, bel, göbək ətrafı və genital nahiyə kimi sahələrdə qaşınan papullar və bəzən gənə yolları görünə bilər.
Qotur demodeksdən tamamilə fərqli problemdir və yaxın, uzunmüddətli dəri təması ilə yayıla bilər. Diaqnoz və müalicə haqqında geniş məlumat üçün qotur xəstəliyi məqaləsinə baxın.
Gənə dişləməsi zamanı nə etmək lazımdır?
Dəridə yapışmış gənə görüldükdə onu mümkün qədər tez çıxarmaq məqsədəuyğundur. Gənəni təmiz, incə uclu pinsetlə dərinin səthinə mümkün qədər yaxın yerdən tutub sabit və bərabər təzyiqlə yuxarı çəkmək lazımdır. Burmaq və qəfil dartmaq ağız hissələrinin dəridə qalma ehtimalını artıra bilər.
Etməyin: gənəni çıxarmaq üçün yağ, vazelin, dırnaq boyası, yandırma və ya digər kimyəvi maddələr istifadə etməyin. Çıxardıqdan sonra dişləmə yerini və əlləri təmizləyin.
Gənə çıxarıldıqdan sonra günlər və həftələr ərzində qızdırma, halsızlıq, baş ağrısı, yeni səpgilər və ya dişləmə yerində böyüyən qızartı yaranarsa həkimə müraciət etmək lazımdır.
Gənə ilə qarışdırılan digər parazitlər
Bit
Bit gənə deyil. Baş biti daha çox saçlı dəridə qaşınma yaradır və qulaq arxası, ensə nahiyəsində qaşınma izləri ola bilər. Gündəlik danışıqda bəzən “saçda gənə” deyilsə də, pedikulyoz ayrıca parazitar problemdir.
Quş gənələri və digər mühit mənşəli gənəciklər
Bəzi hallarda quş yuvaları və digər ətraf mühit mənbələri ilə əlaqəli gənəciklər insan dərisində qaşınan papullar yarada bilər. Belə hallarda yalnız dəri səpgisini müalicə etmək deyil, ehtimal olunan ətraf mühit mənbəyini də qiymətləndirmək lazım gələ bilər.
Gənə ilə əlaqəli dəri problemlərində diaqnoz necə qoyulur?
Diaqnoz “gənə testi” ilə avtomatik qoyulmur. Dermatoloq əvvəlcə klinik mənzərəni qiymətləndirir:
- qaşınmanın gecə artıb-artmaması;
- evdə və yaxın təmaslarda oxşar şikayətin olub-olmaması;
- səpginin yerləşməsi və morfologiyası;
- komedonların olub-olmaması;
- üzdə qızartı, yanma və həssaslıq;
- kirpik kənarında qabıqlanma və qıcıqlanma;
- təbiətdə gəzinti və dəridə yapışmış gənə tarixçəsi.
Klinik ehtimala görə dermoskopiya, dəri səthindən nümunə, mikroskopik müayinə və ya digər seçilmiş testlərdən istifadə edilə bilər. Məsələn, Demodeksin aşkarlanması onun mütləq xəstəlik yaratdığını göstərmir; nəticə klinik əlamətlərlə uyğunlaşdırılmalıdır.
Gənə ilə əlaqəli problemlərin müalicəsi necə aparılır?
Müalicə diaqnozdan asılıdır. Demodeks/demodikoz, qotur və gənə dişləməsi üçün eyni preparat və ya eyni müalicə sxemi istifadə edilmir. Buna görə “gənə dərmanı” və ya “gənə mazı” anlayışı bütün bu vəziyyətlərə şamil edilə bilməz.
Demodeks və xalq arasında “gənə xəstəliyinin müalicəsi” kimi axtarılan problemlər haqqında daha ətraflı məlumat üçün gənə xəstəliyinin müalicəsi məqaləsinə keçin. Qotur şübhəsində isə müalicə və kontaktların idarəsi ayrıca qotur xəstəliyi səhifəsində izah olunur.
Nə vaxt dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?
- gecə artan güclü qaşınma varsa;
- evdə və ya yaxın təmasda başqa şəxslərdə də qaşınma başlayıbsa;
- üzdə uzunmüddətli qızartı, yanma və sızanağa bənzər səpgilər davam edirsə;
- sızanaq üçün verilən müalicələr nəticə vermirsə və diaqnoz şübhəlidirsə;
- kirpik kənarında davamlı qaşınma və qabıqlanma varsa;
- gənə dişləməsindən sonra qızdırma, halsızlıq, yayğın səpgi və ya böyüyən qızartı yaranıbsa;
- səpgilər sürətlə yayılır, irinləyir və ya ümumi vəziyyət pisləşirsə.
Gənə haqqında tez-tez verilən suallar
Gənə xəstəliyi həmişə Demodeks deməkdir?
Xeyr. Azərbaycanda “gənə xəstəliyi” ifadəsi çox vaxt Demodeks üçün işlədilsə də, qotur, gənə dişləməsi və başqa parazitar problemlər də gündəlik dildə bu adla qarışdırıla bilər.
Demodeks hər insanda olurmu?
Demodeks insanlarda geniş rast gəlinə bilən follikulyar sakin ola bilər, lakin hər şəxsdə klinik problem yaratmır. Demodeksin aşkarlanması təkbaşına demodikoz diaqnozu deyil.
Gənə ilə sızanaq eyni xəstəlikdirmi?
Xeyr. Akne və demodekslə əlaqəli xəstəliklər fərqli problemlərdir. Sızanaqda komedonlar daha xarakterikdir. Üzdə qızartı və papulopustulyar səpgilər isə bir neçə xəstəlikdə görünə bildiyi üçün klinik müayinə vacibdir.
Sızanaq olan hər kəs Demodeks testi verməlidirmi?
Xeyr. Demodeks testi rutin olaraq bütün akne xəstələrinə lazım deyil. Test yalnız klinik şübhə olduqda və nəticənin diaqnostik qərara təsir edəcəyi hallarda seçilə bilər.
Qotur da gənə xəstəliyidirmi?
Qotur mikroskopik qotur gənəciyi tərəfindən törədilir, lakin Demodeksdən fərqli, yoluxucu infestasiya sayılır. Ən tipik əlamətlərindən biri gecə artan güclü qaşınmadır.
Gənə dişləməsində gənəni yağla çıxarmaq olar?
Xeyr. Yapışmış gənəni yağ, vazelin, istilik və ya digər maddələrlə çıxarmağa çalışmaq tövsiyə edilmir. Pinsetlə dərinin səthinə yaxın hissədən tutaraq sabit təzyiqlə çıxarmaq daha uyğundur.
Elmi mənbələr
- DermNet — Demodex və demodikoz
- CDC — Scabies haqqında
- CDC — Gənə dişləməsindən sonra nə etmək lazımdır?
- American Academy of Dermatology — Aknenin əlamətləri
Dəridə gənə, qaşınma və ya sızanağa bənzər səpgiləriniz var?
Səpginin səbəbini dəqiqləşdirmək, Demodeks, qotur, akne və digər oxşar problemləri bir-birindən ayırmaq üçün dermatoloq müayinəsinə müraciət edə bilərsiniz.
Qeyd: Bu məqalə maarifləndirici məqsədlidir və fərdi həkim müayinəsini əvəz etmir.
9 Responses
Salamaleykum dokdur szanaqdan yaranan ləkələri təmizləmək mümkündü?
Salam İlham bəy. Bəli mümkündür. Kosmetoloji mərkəzlərə müraciət edə bilərsiz buna görə
Gənəni Bezi Lazerla Zadda Ve Yaxud Basqa Yolnan Mehv elemey Olar?
Xeyr
Yoxlaniş uçun muraciət
Salam doktor sualim odurki metrogil maz uzde nece saat saxlanilmalidir ?
Salam. Gün boyu vurandan sonra qalmalıdır. Hörmətlə
Salam doktor Uz,bogaz,qasin etrafi sepki cixir qasinir sonra qasinti kecir 1ay olarki beledir Bu neyle elaqeli olar?
Salam. Sızanaq formasında səpgilərdirsə səbəbi çoxdur. Müayinə etmək lazımdır. Şirniyyatı kəsmək lazımdır. Düzəlməsə müraciət etməlisiz ki, başqa səbəbləri varsa araşdırq və ona görə müalicələr təyin edək. Hörmətlə