Günəş yanığı – nə etməli, necə müalicə olunur və nə vaxt dermatoloqa müraciət edilməlidir?

Günəş yanığı nədir?

Günəş yanığı əsasən ultrabənövşəyi B şüalarının, müəyyən dərəcədə isə ultrabənövşəyi A şüalarının dəri hüceyrələrində yaratdığı zədələnmə və iltihabi reaksiyadır. Dərinin yanması üçün havanın mütləq isti olması lazım deyil. Sərin, küləkli və ya buludlu gündə də ultrabənövşəyi şüalanma kifayət qədər yüksək ola bilər.

Günəş yanığı çimərlikdə, açıq havada işləyərkən, idman zamanı, dağlıq ərazilərdə və qar üzərində baş verə bilər. Su, qum və qar ultrabənövşəyi şüaları əks etdirərək dərinin aldığı ümumi şüa miqdarını artıra bilər.

Açıq rəngli dəri daha tez yansa da, tünd dərili şəxslər də günəş yanığı və uzunmüddətli günəş zədələnməsi ilə qarşılaşa bilərlər. Tünd dəridə nəzərəçarpan qızartı zəif ola bilər. Bu zaman dərinin istiliyi, ağrısı, həssaslığı və şişkinliyi daha əhəmiyyətli əlamətlərdir. Ona görə hər bir insan dəri tipini bilməlidir. 

Təkrarlanan günəş yanığı dərinin vaxtından əvvəl qocalması, piqment ləkələri, aktinik keratoz və dəri xərçəngi riskinin artması ilə əlaqəlidir. 

Günəş yanığının əlamətləri hansılardır?

Günəş yanığının əlamətləri adətən günəş təmasından dərhal sonra deyil, bir neçə saat ərzində tədricən meydana çıxır. Şikayətlər növbəti saatlarda güclənə bilər.

Ən çox rast gəlinən əlamətlər

• Dərinin isti olması
• Qızartı və ya dəri rənginin tündləşməsi
• Yanma və göynəmə hissi
• Toxunma zamanı ağrı və həssaslıq
• Yüngül və ya nəzərəçarpan şişkinlik
• Dərinin dartılması və quruluğu
• Bir neçə gündən sonra qabıqlanma və soyulma
• Daha ağır hallarda içi maye ilə dolu qabarcıqlar

Günəş yanığı geniş sahəni əhatə etdikdə baş ağrısı, halsızlıq, susuzluq, ürəkbulanma, başgicəllənmə və bədən temperaturunun yüksəlməsi də yarana bilər. Bu əlamətlər günvurma, istilik tükənməsi və ya istilik vurması ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Günəş yanığının ağırlıq dərəcələri

Günəş yanığı zamanı nə etməli?

Günəş şüasından dərhal uzaqlaşın

İlk addım ultrabənövşəyi şüalanmanı dayandırmaqdır. Kölgəyə keçməklə kifayətlənməyin; imkan varsa, qapalı və sərin yerə daxil olun. Dəri sağalana qədər yanmış nahiyənin yenidən günəş görməsinə imkan verməyin.

Dərini tədricən soyudun

Sərin duş qəbul edin və ya yanmış nahiyəyə sərin su ilə nəmləndirilmiş yumşaq parça qoyun. Kompresi ehtiyac olduqca yeniləyin. Su sərin olmalı, amma həddindən artıq soyuq olmamalıdır. Dərinin üzərinə birbaşa buz qoymayın. Buz və çox soyuq kompres zədələnmiş dəriyə əlavə travma verə bilər.

Ətirsiz nəmləndirici istifadə edin

Duşdan sonra dərini sürtmədən, yüngül toxunuşlarla qurulayın. Dəri bir qədər nəmli ikən ətirsiz və qıcıqlandırıcı maddələr ehtiva etməyən nəmləndirici tətbiq edin. Aloe vera və ya sakitləşdirici komponentlər olan sadə nəmləndiricilər narahatlığı azalda bilər.

Kifayət qədər maye qəbul edin

Günəş yanığı və isti hava orqanizmin maye ehtiyacını artıra bilər. Su qəbulunu artırın. Sidiyin azalması, ağız quruluğu, güclü susuzluq və başgicəllənmə susuzlaşmanın əlaməti ola bilər.

Ağrıya qarşı ehtiyatlı yanaşın

Ağrı olduqda parasetamol və ya ibuprofen kimi ağrıkəsicilər bəzi şəxslərdə istifadə oluna bilər. Preparatın təlimatına əməl edilməli, xora, böyrək xəstəliyi, qan durulaşdırıcı istifadəsi, allergiya, hamiləlik və digər əks-göstərişlər nəzərə alınmalıdır. Uşaqlarda dərman dozası yaşa və çəkiyə uyğun seçilməlidir.

Qabarcıqları qoruyun

Qabarcıqlar dərinin daha dərin zədələndiyini göstərə bilər. Onları iynə ilə deşməyin və sıxmayın. Qabarcığın üst qatının saxlanması infeksiyadan qorunmağa kömək edir. Qabarcıq öz-özünə açılarsa, nahiyəni təmiz saxlayın və tibbi məsləhət alın.

Boş və yumşaq geyimlər seçin

Dar və kobud geyimlər ağrını və qıcıqlanmanı artıra bilər. Yanmış dərinin üzərində yüngül, boş və yumşaq parçadan hazırlanmış geyimlər istifadə edin.

Günəş yanığı zamanı nə etmək olmaz?

• Dərinin üzərinə birbaşa buz və ya dondurulmuş paket qoymayın.
• Qabarcıqları partlatmayın.
• Soyulan dərini dartaraq qoparmayın.
• Diş məcunu, spirt, odekolon, sirkə və efir yağları tətbiq etməyin.
• Ətirli və rəngləndirici maddələr olan kosmetik məhsullardan uzaq durun.
• Dərini sərt süngər və ya skrabla sürtməyin.
• Yanmış dərini yenidən günəş altında saxlamayın.
• Dermatoloq məsləhəti olmadan güclü kortikosteroid, antibiotik və keyləşdirici kremlər istifadə etməyin.
• Səpgiyə səbəb ola biləcək reseptli dərmanı özbaşına dayandırmayın.

Günəş yanığı neçə günə keçir?

Yüngül günəş yanığı adətən bir neçə gün ərzində zəifləyir və çox vaxt təxminən bir həftə ərzində yaxşılaşır. Dərinin qabıqlanması yanıqdan bir neçə gün sonra başlaya bilər. Daha ağır və qabarcıqlı günəş yanığının sağalması daha uzun çəkə bilər.

Dəri sağaldıqdan sonra müvəqqəti rəng dəyişikliyi qala bilər. Xüsusilə tünd dəri tiplərində iltihabdan sonrakı qəhvəyi ləkələr daha nəzərəçarpan ola bilər. Bu mövzuda dəridə qəhvəyi ləkələr haqqında məqaləyə baxa bilərsiniz. Bir həftə ərzində yaxşılaşmayan “günəş yanığı” adi yanıq olmaya bilər. Səpgilər davam edirsə, yeni ocaqlar yaranırsa, güclü qaşınma varsa və ya problem hər günəş təmasından sonra təkrarlanırsa, fotosensitiv dəri xəstəliyi araşdırılmalıdır.

Günəş yanığı üçün hansı krem istifadə olunur?

“Ən yaxşı günəş yanığı kremi” bütün xəstələr üçün eyni deyil. Məhsulun seçimi yanığın ağırlığından, qabarcıq olub-olmamasından, dərinin həssaslığından və əlavə dəri xəstəliklərindən asılıdır.

Yüngül günəş yanığında

• Ətirsiz nəmləndirici krem və ya losyon
• Sadə aloe vera tərkibli gel
• Həssas dərilər üçün hazırlanmış sakitləşdirici baryer məhsulları

Hansı hallarda kremi dermatoloq seçməlidir?

• Dəridə su qabarcıqları olduqda
• Dəridə açıq yara yarandıqda
• İnfeksiya şübhəsi olduqda
• Səpgi güclü qaşındıqda
• İstifadə olunan kremdən sonra vəziyyət ağırlaşdıqda
• Günəş reaksiyası hər dəfə təkrarlandıqda
• Xəstədə ekzema, rozasea, lupus və ya başqa dəri xəstəliyi olduqda

Kortikosteroid, antibiotik və ya yerli anestetik tərkibli məhsullar yalnız konkret göstəriş olduqda istifadə edilməlidir. Yanlış seçilmiş krem günəş yanığının görünüşünü dəyişdirə, allergik reaksiya yarada və əsas xəstəliyin diaqnozunu gecikdirə bilər.

Günəş yanığında nə vaxt dermatoloqa müraciət edilməlidir?

Təcili qiymətləndirmə tələb edən əlamətlər

• Dərinin geniş sahəsində qabarcıq və güclü şişkinlik
• Yüksək bədən temperaturu və ya titrəmə
• Güclü baş ağrısı
• Başgicəllənmə və huşun itirilməsi
• Ürəkbulanma və ya qusma
• Çox güclü susuzluq və sidiyin azalması
• Sürətli ürək döyüntüsü və sürətli tənəffüs
• Çaşqınlıq, koordinasiya pozğunluğu və ya qıcolma
• Gözlərdə ağrı, işığa həssaslıq və ya görmə pozğunluğu
• Körpə və kiçik uşaqlarda günəş yanığı

Dermatoloqa müraciət üçün göstərişlər

• Səpginin bir həftədən uzun davam etməsi
• Qısa günəş təmasından sonra belə reaksiya yaranması
• Problemin hər yaz və yay mövsümündə təkrarlanması
• Ağrıdan daha çox güclü qaşınmanın olması
• Xırda düyünlər, suluqlar, övrəyə bənzər şişkinlik və ya ekzema görünüşü
• Səpginin yalnız müəyyən kosmetik vasitə və ya dərman istifadəsindən sonra yaranması
• Dəri sağaldıqdan sonra uzunmüddətli tünd ləkələrin qalması
• Oynaq ağrısı, əzələ zəifliyi, ağız yaraları və ya digər ümumi şikayətlərin olması

Hər günəşdən sonra yaranan qızartı günəş yanığı deyil

Günəş yanığı adətən uzun və ya qorunmasız günəş təmasından sonra yaranan, ağrı və göynəmə ilə müşayiət olunan nisbətən bərabər qızartıdır. Fotosensitiv xəstəliklər isə çox qısa günəş təmasından sonra belə yarana, güclü qaşına, müxtəlif formalı səpgilər verə və davamlı olaraq təkrarlana bilər.

Günəş yanığına bənzəyən fotosensitiv xəstəliklər

Fotosensitivlik dərinin normalda problem yaratmamalı olan miqdarda ultrabənövşəyi və bəzən görünən işığa anormal reaksiya verməsidir. Aşağıdakı xəstəliklər adi günəş yanığı ilə qarışdırıla bilər.

Polimorf işıq səpgisi

Polimorf işıq səpgisi, xüsusilə yaz və yayın ilk aylarında, günəş görən nahiyələrdə qaşınan xırda düyünlər, ləkələr və ya lövhələr şəklində meydana çıxa bilər. Səpgi günəş təmasından bir neçə saat və ya bir neçə gün sonra yarana bilər. Adətən boyun-dekolte sahəsi, qollar və sinə təsirlənir.

Bu xəstəlik xalq arasında bəzən “günəş allergiyası” adlandırılır. Lakin diaqnoz qoyulmazdan əvvəl lupus və digər fotosensitiv xəstəliklər istisna edilməlidir.

Dərmanlara bağlı fototoksik reaksiya

Bəzi dərmanlar günəş şüalarının dəriyə təsirini artıra bilər. Reaksiya adi günəş yanığından daha güclü görünə, qısa günəş təmasından sonra meydana çıxa və sonradan tünd piqmentasiya qoya bilər.

Fotosensitivlik yarada bilən preparatlara nümunə olaraq aşağıdakılar göstərilə bilər:

• Bəzi antibiotiklər, o cümlədən doksisiklin kimi tetrasiklinlər
• Bəzi sidikqovucu və arterial təzyiq preparatları
• Amiodaron kimi müəyyən ürək preparatları
• Bəzi göbələk əleyhinə preparatlar
• Bəzi qeyri-steroid iltihab əleyhinə preparatlar
• Müəyyən onkoloji və immunoloji müalicələr

Fotokontakt dermatit

Dəriyə çəkilmiş kosmetik vasitə, ətir, bitki maddəsi və ya digər kimyəvi məhsul günəş işığı ilə qarşılıqlı təsirə girərək fototoksik və ya fotoallergik dermatit yarada bilər. Səpgilər əsasən üz, boyun, sinənin açıq V sahəsi, əllərin üstü və qollarda müşahidə edilir.

Fotoallergik reaksiyada qaşınan ekzema görünüşü üstünlük təşkil edə bilər. Fototoksik reaksiyada isə yanma, ağrı, kəskin sərhədli qızartı və qabarcıqlar meydana çıxa bilər.

Fitofotodermatit

Limon, laym, kərəviz, cəfəri, əncir və bəzi digər bitkilərin şirəsi dəriyə dəydikdən sonra günəş şüası ilə birləşərək fitofotodermatit yarada bilər. Dəridə barmaq izinə, damcıya və ya xətti zolaqlara bənzər qızartı və qabarcıqlar əmələ gələ bilər.

Fitofotodermatit çox vaxt güclü qaşınmadan daha çox yanma və ağrı verir. Sağaldıqdan sonra uzun müddət qalan qəhvəyi ləkələr yarada bilər.

Solar urtikariya

Solar urtikariya günəş işığından bir neçə dəqiqə sonra yaranan günəş allergiyası tipli reaksiyadır. Dəridə qabarıq, qaşınan və şişkin səpgilər meydana çıxır. Geniş sahə təsirləndikdə halsızlıq və başgicəllənmə kimi ümumi əlamətlər yarana bilər.

Dəri lupus eritematozu

Lupus xəstəliyində günəş şüaları dəridə davamlı qızartı, qabıqlanma və müxtəlif formalı səpgiləri aktivləşdirə bilər. Səpgilər adi günəş yanığından daha uzun davam edə və iz buraxa bilər. Oynaq ağrısı, halsızlıq, saç tökülməsi və ağız yaraları kimi əlavə əlamətlər olduqda qırmızı qurd eşənəyi ehtimalı qiymətləndirilməlidir.

Dermatomiozit

Dermatomiozit günəş görən sahələrdə bənövşəyi-qırmızı səpgilər və əzələ zəifliyi ilə özünü göstərə bilər. Pilləkən qalxarkən, oturacaqdan qalxarkən və ya qolları yuxarı qaldırarkən çətinlik kimi əlamətlər varsa, tibbi müayinə gecikdirilməməlidir.

Dəri porfiriyası

Bəzi porfiriya formalarında, xüsusilə əllərin üstündə, dərinin kövrəkliyi, qabarcıqlar, yaralar və sonradan izlər yarana bilər. Bu vəziyyət adi günəş yanığından fərqli olaraq xüsusi laborator müayinələr tələb edir.

Xroniki aktinik dermatit

Xroniki aktinik dermatit əsasən günəş görən sahələrdə davamlı, güclü qaşınan və qalınlaşan ekzema görnüşü yaradır. Qısa müddətli günəş təması belə səpgini aktivləşdirə bilər. Problem aylarla davam edə və xəstənin gündəlik həyatına ciddi təsir göstərə bilər.

Günəşlə ağırlaşan digər dəri xəstəlikləri

Bəzi insanlarda atopik dermatit, rozasea və digər iltihabi dəri xəstəlikləri günəş, isti hava, tərləmə və uyğun olmayan kosmetik vasitələr fonunda ağırlaşa bilər. Bu reaksiyalar həmişə həqiqi günəş yanığı hesab edilmir.

Dermatoloq günəş yanığına bənzəyən səpginin diaqnozunu necə qoyur?

Diaqnostika səpginin görünüşü, yerləşməsi, nə vaxt başladığı, günəş təmasının müddəti, istifadə olunan dərmanlar və kosmetik məhsullar əsasında aparılır. Dermatoloqa müraciət edərkən səpginin ilk yarandığı vaxt çəkilmiş fotoşəkilləri göstərmək faydalıdır.

Dermatoloq aşağıdakı məlumatları soruşa bilər:

• Səpgi günəş təmasından neçə dəqiqə və ya saat sonra başlayıb?
• Əsas şikayət ağrıdır, yoxsa qaşınma?
• Problem hər il eyni mövsümdə təkrarlanırmı?
• Yeni dərman, krem, ətir və ya kosmetik məhsul istifadə olunubmu?
• Dəriyə limon, bitki şirəsi və ya başqa maddə dəyibmi?
• Oynaq ağrısı, əzələ zəifliyi və ağız yaraları varmı?
• Ailədə fotosensitiv və ya autoimmun xəstəlik varmı?

Lazım olduqda aparılan müayinələr

• Dərinin klinik və dermatoskopik müayinəsi
• Qan analizi və autoimmun anticisimlər
• Qan və ya sidikdə porfirin müayinəsi
• Dəri biopsiyası və histopatoloji müayinə
• Birbaşa immunoflüoressensiya müayinəsi
• Fototest və fotoprovokasiya testləri
• Fotopatch və kontakt allergiya testləri

Bütün xəstələrdə bu testlərin hamısı tələb olunmur. Müayinələr klinik şübhəyə əsasən fərdi şəkildə seçilir. Dəri səpgilərinin düzgün qiymətləndirilməsi üçün dermatoloq müayinəsinə müraciət edə bilərsiniz.

Günəş yanığından necə qorunmaq olar?

Geniş spektrli günəşdən qoruyucu seçin

Günəşdən qoruyucu məhsul həm UVA, həm də UVB şüalarına qarşı qoruma təmin etməlidir. Gündəlik istifadə üçün ən az SPF 30, güclü günəş, çimərlik və fotosensitivlik hallarında isə daha yüksək qoruma faktoru seçilə bilər.

Kremi kifayət qədər miqdarda çəkin

Günəşdən qoruyucu kremi açıq qalan bütün sahələrə bərabər şəkildə tətbiq edin. Qulaqlar, boyun, ayaqların üstü, saçların seyrək olduğu baş dərisi və dodaqlar tez-tez unudulur.

Məhsulu mütəmadi yeniləyin

Günəşdən qoruyucu kremi açıq havaya çıxmazdan əvvəl tətbiq edin və təxminən hər iki saatdan bir yeniləyin. Üzgüçülük, güclü tərləmə və dəsmalla qurulanmadan sonra məhsulu daha tez təkrar çəkmək lazımdır.

Yalnız günəş kremi ilə kifayətlənməyin

• Kölgədən istifadə edin.
• Geniş kənarlı papaq taxın.
• Uzunqol və sıx toxunmuş geyimlər seçin.
• Ultrabənövşəyi şüalardan qoruyan gün eynəyi taxın.
• Günorta saatlarında uzun müddət birbaşa günəş altında qalmayın.
• Buludlu havada da qorunmanı davam etdirin.

Dəri tipiniz və günəşə həssaslıq riskiniz haqqında əlavə məlumat üçün
dəri tipləri mövzusuna baxa bilərsiniz.

Uşaqlarda günəş yanığı

Körpə və uşaqların dərisi ultrabənövşəyi şüalanmaya daha həssasdır. Uşaqlarda geniş günəş yanığı, qabarcıq, hərarət, halsızlıq və maye qəbulunun azalması daha ciddi qiymətləndirilməlidir.

• Körpələri birbaşa günəş şüasından uzaq saxlayın.
• Kölgə, qoruyucu geyim və papaqdan istifadə edin.
• Yaşa uyğun günəşdən qoruyucu seçin.
• Uşağın dərisinə buz, spirt və xalq təbabəti vasitələri tətbiq etməyin.
• Dərman dozasını böyüklərin dozasına əsasən müəyyən etməyin.