Ayaqda qırmızı səpgilər nədən yaranır ?

Ayaqda qırmızı səpgilər nə deməkdir?

Bu ifadə bir xəstəliyin adı deyil, dəridə görünən dəyişikliyin ümumi təsviridir. Baldırda, topuqda və ayaq pəncəsində qırmızı ləkə (makula), kiçik qabarcıq (papula), iltihablı lövhə, xırda qanama ocağı (peteşiya) və ya düyün yarana bilər. Həkim səpginin morfologiyasını qiymətləndirməklə ehtimal olunan səbəbləri daraldır.

Ayaqda qırmızı səpgilər səbəbi ilə klinikamıza tez-tez randevular alınır. Aşağı ətraflarda qırmızı səpgilər hər yaşda görülə bilər. İstər qadınlarda, istərsə də kişilərdə baldırda qırmızı səpgilər verən dəri xəstəlikləri tez-tez rast gəlinir. Hətta uşaqların ayağında qırmızı səpgilər ilə özünü göstərən dəri xəstəlikləri mövcuddur.

Baldırda qırmızı rəngli səpgilər əsasən qıçların ön tərəfində yaranır. Zamanla problem yayılaraq ayaq pəncəsinə və dizdən yuxarı qarın bölgəsinə də sirayət edə bilər. Ayaqda qırmızı ləkələr əksərən qaşıntılı olur. Paralel şəkildə qabıqlanma, axıntı, ağrı, şişmə də yarana bilər.

Qeyd: Yuxarıdakı qırmızı rəngli paraqraflar məqalənin əvvəlki versiyasından qorunub. Qızartının yeri, yayılması və qaşınma ehtimalı konkret diaqnozdan asılı olaraq dəyişir.

Ayaqda qırmızı ləkə, səpgi və nöqtələri necə fərqləndirmək olar?

Google-da “ayaqda qırmızı ləkələr”, “ayaqda qırmızı səpkilər” və “ayaqda qırmızı nöqtələr” oxşar mənada axtarılsa da, dermatologiyada bu görünüşlər fərqli diaqnostik əhəmiyyət daşıyır.

Cədvəl yalnız klinik istiqamətləndirmə üçündür; foto və ya əlamətə əsasən qəti diaqnoz qoyulmur.

Basdıqda solma testi nə göstərir?

Şəffaf şüşə və ya barmaqla yüngül basdıqda adi eritema çox vaxt solur, damar xaricinə qan sızması ilə yaranan peteşiya və purpura isə solmur. Bu sadə müşahidə diaqnoz qoymur: basdıqda solmayan səpgi ilə birlikdə qızdırma, halsızlıq və ya sürətli pisləşmə təcili yardım səbəbidir.

Ayaqda qırmızı damarlar səpgi sayılırmı?

Ayaqda nazik qırmızı damar xətlərinin görünməsi teleangiektaziya və ya səthi damar genişlənməsi ola bilər; bunlar iltihabi səpgi ilə eyni deyil. Ağrı, asimmetrik şişkinlik və dəridə yeni dəyişiklik varsa ayrıca damar müayinəsi tələb oluna bilər.

Ayaqda qırmızı səpgilər nədən yaranır? Əsas səbəblər

Kontakt dermatit və ekzema

Ayaqqabı materialları, rezin qatqılar, corab boyaları, kremlər, antiseptiklər və yuyucu vasitələr qıcıqlandırıcı və ya allergik kontakt dermatit yarada bilər. Qaşıntı, qabıqlanma, bəzən xırda suluqcuqlar ön planda olur. Xroniki venoz çatışmazlığı olan şəxslərdə topuq və baldırın aşağı hissəsində venoz ekzema da rast gəlinir.

Ayaqda qırmızı səpgilər dərinin iltihabi dəri xəstəlikləri fonunda da yarana bilər. Belə olan halda baldırda qaşıntılı qızartılar və qabıqlanma meydana gəlir.

Ayaqda qızarıqlıq səbəbi həm də kontakt allergenlərin təsirindən də yaran bilər. Müxtəlif mənşəli allergik dəri xəstəlikləri ayaqda qaşıntılı qızartı və qabıqlanma səbəbi ola bilər.

Kontakt allergiyası şübhəsində, xüsusən təkrarlanan hallarda patch-test faydalı ola bilər. Müalicə tetikləyici maddədən uzaqlaşma, bariyerin bərpası və dermatoloqun təyin etdiyi yerli antiinflamatuar müalicədən ibarətdir; hamıya eyni krem uyğun gəlmir.

Göbələk xəstəliyi və follikulit

Dəridə göbələk infeksiyası (tinea corporis) bəzən kənarı daha aktiv, halqaşəkilli, qabıqlı ləkə yaradır; ayaq barmaqları arasındakı göbələk infeksiyası ayrı görünüş verə bilər. Qızarmış, tük follikulu mərkəzli xırda irinli səpgilər follikuliti düşündürür. Göbələk şübhəsində dəri qaşıntısından mikoloji müayinə məqsədəuyğun ola bilər. Səbəb məlum olmadan kortikosteroid kremlərin istifadəsi göbələyi maskalaya və ağırlaşdıra bilər.

Qızıl yel və sellülit

Bakterial sellülit və erizipel (qızıl yel) çox vaxt dəri səthində istilik, həssaslıq, qızartı və şişlə gedir; qızdırma və ümumi halsızlıq da qoşula bilər. Birtərəfli, sürətlə genişlənən ağrılı qızartı bakterial infeksiyaya şübhəni artırır, lakin hər qızartı üçün antibiotik başlanmır. Venoz ekzema, kontakt reaksiyası və tromboz da bu mənzərəni təqlid edə bilər.

Ayaqda ağrılı qızartılar ilə özünü xəstəliklərdə isə əsas səbəb infeksioz hadisələrdir. Belə xəstələrdə sadəcə baldırda qırmızı ləkələr yaranmır. Paralel şəkildə ayaqlarda şişkinlik, halsızlıq, qızdırma, sümük-əzələ ağrısı da görülə bilər.

Elmi dəqiqləşdirmə: Yuxarıdakı əvvəlki mətn infeksion səbəbi vurğulayır. Lakin ağrılı qızartının hər zaman infeksiya olduğunu düşünmək düzgün deyil. Klinik qiymətləndirmədə tromboz, eritema nodozum və digər qeyri-infeksion səbəblər də nəzərdən keçirilməlidir.

Təsdiqlənmiş sellülit/qızıl yel zamanı uyğun antibiotik seçimi, qəbul yolu və müddəti xəstəliyin ağırlığına, allergiyalara və lokal göstərişlərə əsasən həkim tərəfindən müəyyənləşdirilir. Daha ətraflı: Qızıl yelin müalicəsi.

Baldırda ağrılı düyünlər — eritema nodozum

Eritema nodozum dərialtı piy toxumasının iltihabıdır (pannikulit). Daha çox baldırların önündə iki tərəfli, isti, ağrılı qırmızı düyünlər yaradır. Düyünlər günlər və həftələr ərzində qançır rənginə keçə bilər. Boğaz infeksiyası, bəzi preparatlar, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri və digər səbəblər araşdırıla bilər.

Çoxlu sayda ayaqda ağrılı şişkinlik verən və dərinin piy toxumasının iltihabı ilə gedən dəri xəstəliklərində də səpgilər qırmızı və həssas olur.

Eritema nodozumun diaqnoz və müalicəsi adi ekzema və ya bakterial infeksiyadan fərqlənir. Bu məqalədə ümumi diferensial diaqnoz verilir; bütün pannikulitlər üçün ayrıca müalicə sxemi tövsiyə edilmir.

Venoz staz dermatiti

Varikoz, uzunmüddətli venoz çatışmazlıq və ödem fonunda baldırın aşağı hissəsində qaşıntılı qızartı, quruluq, qabıqlanma və tədricən qəhvəyi rəngli piqmentasiya yaranır. Adətən xroniki gedişlidir. Venoz problemlər qiymətləndirilmədən və arterial qan dövranına dair əks göstərişlər nəzərə alınmadan güclü kompressiya vasitələrindən istifadə edilməməlidir.

Ayaqda xırda qırmızı nöqtələr, qançır və purpura

Ayaqda iynə ucu boyda, basdıqda solmayan qırmızı nöqtələr peteşiya, daha iri ləkələr purpura adlandırılır. Bu görünüş təkcə vaskulitdə deyil, kapillyarit (piqmentli purpurik dermatoz), travma, trombosit azlığı, laxtalanma pozğunluğu və bəzi dərman reaksiyalarında da yarana bilər. Görünüşün özü vaskulit diaqnozu qoymur.

Baldırlarda qırmızı səpgilər özünü bir çox hallarda qançır və ya purpura şəklində göstərir. Ayaqda purpura dərinin sistem xəstəliklərindən xəbər verə bilər. Ayaqlarda qançır şəklində yaranan qırmızı səpgilər ilk başda parlaq al rəngdə olur. Zamanla solaraq sarı, bənövşəyi, qəhvəyi çalarlar alır.

Dəri vaskuliti nə zaman düşünülür?

Xüsusən ayaqların aşağı hissəsində hiss olunan, qabarmış purpura (palpasiya olunan purpura), yeni dərman və ya infeksiyadan sonrakı səpgilər dəri xırda damar vaskulitini düşündürür. Qarın ağrısı, oynaq ağrısı, qanlı sidik və ya böyrək zədələnməsi əlamətləri olan şəxsdə sistem iştirakını araşdırmaq vacibdir.

Baldırda qançır verən xəstəliklərdə əsasən problem dərinin dermis qatındakı damar divarlarının iltihabıdır. Damarların iltihabı sadəcə dəridə deyil eyni zamanda daxili orqanlarda da yarana biləcəyi üçün zamanında dermatoloq həkimə müraciət edilməlidir.

Elmi dəqiqləşdirmə: Damar divarı iltihabı vaskulitin mexanizmidir; bütün qançırlar və purpuralar vaskulitdən yaranmır. Müayinə və lazım olduqda qan/sidik testləri, bəzi hallarda biopsiya ilə fərqləndirilir. Daha sonra vaskulit müalicəsi aparılır. 

Kapillyarit və Şamberq xəstəliyi

Ayaqlarda xırda qırmızı-qəhvəyi, “istiot səpilmiş” kimi nöqtələr, xüsusilə uzunmüddətli və sistemik şikayətsiz gedişdə kapillyariti düşündürə bilər. Bu xəstəlik damar iltihabının sistemik forması ilə eyniləşdirilməməlidir. Diaqnoz şübhəlidirsə dermatoloq digər purpura səbəblərini istisna edir.

Ayaqda qızartı və şişkinlik: nə vaxt təhlükəlidir?

“Ayaqda qızartı və şiş” sorğusu qırmızı səpgidən fərqli, daha təcili diferensial diaqnoz tələb edə bilər. Xüsusən yalnız bir ayaqda başlayan şiş, baldır ağrısı və istilik dərin ven trombozu (DVT) daxil olmaqla damar xəstəliklərinin qiymətləndirilməsini tələb edir; klinik ehtimaldan asılı olaraq venoz Doppler ultrasonoqrafiyası aparıla bilər.

Ayaqdakı ağrılı qızartının xüsusi səbəbləri barədə ayrıca yazıya baxın: Ayaqda ağrılı qızartılar nə qədər təhlükəlidir?. Bu məqalə isə səpgilərin geniş səbəb spektrinə yönəlib.

Uşaqlarda ayaqda qırmızı səpgilər nədən yaranır?

Uşaqlarda əldə və ayaqda səpgilər virus infeksiyaları (o cümlədən əl-ayaq-ağız xəstəliyi), kontakt dermatit, atopik ekzema, həşərat sancmaları və digər səbəblərlə bağlı ola bilər. Ayaqlarda simmetrik, basdıqda solmayan purpura, xüsusilə qarın ağrısı və oynaq şikayətləri ilə birlikdədirsə, IgA vaskuliti nəzərə alınmalıdır. Bu halda böyrək iştirakı üçün sidik analizi və arterial təzyiqə nəzarət əhəmiyyətlidir.

Uşaqda qızdırma və basdıqda solmayan səpgi, letargiya, boyun tutulması və ya sürətli pisləşmə varsa müşahidə etməklə kifayətlənməyin — təcili yardım alın. Sadə səpgi görünüşünə görə “allergiyadır” qərarı təhlükəli ola bilər.

Ayaqda qırmızı səpgilərin diaqnozu necə qoyulur?

Müayinə zamanı başlanma vaxtı, yeni dərman və kosmetik vasitələr, iş və ayaqqabı təması, qızdırma, varikoz/ödem, səpginin basdıqda solması, ağrı və qaşıntı araşdırılır. Testlər hər xəstəyə eyni qaydada təyin edilmir:

• Göbələk şübhəsində: aktiv kənardan mikoloji qaşıntı, KOH mikroskopiyası və lazım olduqda kultivasiya.
• Kontakt allergiya şübhəsində: uyğun xəstələrdə patch-test.
• Purpura/vaskulit şübhəsində: klinikaya əsasən tam qan sayımı, trombositlər, kreatinin, sidik analizi və digər hədəfli müayinələr; yeni aktiv ocaqdan dərinin biopsiyası, lazım olduqda birbaşa immunoflüoressensiya.
• Birtərəfli ağrılı şişdə: DVT ehtimalı dəyərləndirilərək Wells yanaşması, D-dimer və ya venoz ultrasəs kimi müayinələr seçilə bilər.
• İnfeksiya şübhəsində: çox vaxt klinik diaqnoz kifayətdir; yara/suluq materialının bakterioloji müayinəsi seçilmiş hallarda lazımdır.

Dermatoloq Mehdi İskəndərli sonda vurğulayır ki, səbəbi nə olursa olsun ayaqda qırmızı səpgilər aşkar edildiyi zaman vaxtında dermatoloq həkimə müraciət etmək lazımdır. Dəri həkimi xəstədən diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün laborator, mikoloji, bakterioloji, radioloji, patoloji testlərdən keçirdə bilər. Patoloji analiz üçün dəri biopsiyası təyin edilə bilər. Diaqnoz dəqiqləşəndən sonra müvafiq müalicələr yazılır.

Elmi dəqiqləşdirmə: Laborator və patoloji müayinə yalnız klinik göstəriş olduqda aparılır; səpginin mövcudluğu özlüyündə hər xəstədə biopsiya tələb etmir.

Ayaqda qırmızı səpgilərin müalicəsi necə aparılır?

Müalicə səpginin rənginə görə deyil, dəqiq səbəbinə görə seçilir. Oxşar görünən iki qızartı üçün fərqli yanaşmalar tələb oluna bilər.

Evdə nə etmək olar?

Yüngül, quru və qaşıntılı səpgilərdə dəriyə uyğun ətirsiz nəmləndirici istifadə edin, yeni kosmetik və ayaqqabı materialları ilə təması dayandırın, çox isti su və qıcıqlandırıcı yuyuculardan çəkinin. Qaşımaq ikincili infeksiya riskini artıra bilər. İsti, ağrılı, sürətlə yayılan və ya basdıqda solmayan səpgini evdə steroid, antibiotik və ya antifungal krem seçməklə müalicə etməyə çalışmayın.

Ayaqda qırmızı səpgilər: klinik şəkillər

Aşağıda əvvəlki məqalədə istifadə olunmuş klinik qalereya saxlanılıb. Fotoşəkillər diaqnostikaya kömək edən nümunələrdir, lakin bir foto əsasında xəstəlik təsdiqlənmir.

Ayaqda qırmızı səpgilər haqqında tez-tez verilən suallar

Ayaqda xırda qırmızı səpkilər niyə yaranır?

Ekzema, follikulit, həşərat sancması və başqa iltihabi səbəblərlə yanaşı, basdıqda solmayan peteşiya və kapillyarit də nəzərdən keçirilir. Səpginin qaşıntılı, qabıqlı və ya purpurik olması fərqləndirmədə vacibdir.

Ayaqda qırmızı ləkələr qaşınırsa, allergiyadır?

Mütləq deyil. Kontakt dermatit qaşıntı verə bilər, lakin ekzema, göbələk, bəzi parazitar və digər dəri xəstəlikləri də eyni əlaməti yaradır.

Ayaqda qançır və qırmızı nöqtələr vaskulit deməkdirmi?

Xeyr. Vaskulit yalnız mümkün səbəblərdən biridir; kapillyarit, mexaniki travma, trombosit və qan-laxtalanma problemləri də nəzərə alınmalıdır.

Ayaqda qırmızı ləkə və şişkinlik olanda hansı həkimə getməli?

Səpginin xarakterinə görə dermatoloq müayinəsi uyğundur. Lakin birtərəfli qəfil şişkinlik və baldır ağrısı, sistem infeksiya əlamətləri və ya nəfəs darlığı varsa təcili yardım və damar/təcili tibbi qiymətləndirmə ön plandadır.

Uşaqlarda əldə və ayaqda səpgilər yoluxucudur?

Bəzi virus mənşəli səpgilər yoluxucu ola bilər, lakin ekzema və vaskulit yoluxucu xəstəliklər deyil. Qızdırma, ağız yaraları və səpginin yayılması diaqnozu daraltmağa kömək edir.

Ayaqda qırmızı səpgilər üçün hansı maz istifadə edilməlidir?

Universal “ən yaxşı maz” yoxdur: steroid ekzema üçün faydalı ola bilər, amma göbələk infeksiyasını maskalaya bilər; bakterial infeksiya isə başqa müalicə tələb edir. Diaqnoz olmadan preparat seçmək tövsiyə edilmir.

Elmi mənbələr

1. DermNet — Rashes affecting the lower legs.
2. DermNet — Leg dermatitis, venous eczema.
3. DermNet — Cutaneous small vessel vasculitis.
4. DermNet — Erythema nodosum.
5. NICE NG141 — Cellulitis and erysipelas: antimicrobial prescribing.
6. NICE NG158 — Venous thromboembolic diseases: diagnosis.
7. DermNet — Tinea corporis, clinical features and diagnosis.
8. DermNet — Patch tests for allergic contact dermatitis.
9. National recommendations on childhood IgA vasculitis — renal screening.

Məlumatlandırma məqsədi daşıyır; müayinə, laborator analiz və fərdi həkim tövsiyəsini əvəz etmir. Mətn klinik sübutlar əsasında yenilənib. Qırmızı rəngli paraqraflar əvvəlki versiyadan qorunub və zəruri hallarda onlara elmi izah əlavə edilib.