Qızıl yel nədir?

Qızıl yel dərinin üst qatlarına və səthi limfa damarlarına təsir edən
kəskin bakterial infeksiyadır. Ən xarakterik görünüş dəridə sərhədləri nisbətən aydın seçilən, qırmızı, şişkin, ağrılı və isti sahənin yaranmasıdır. Qızıl yel xəstəliyi çox vaxt birdən başlayır. Pasiyent əvvəlcə halsızlıq, üşütmə, titrətmə, qızdırma və əzələ ağrısı hiss edə bilər.

Bir neçə saat sonra dəridə qızartı, ağrı və şişkinlik daha aydın görünməyə başlayır. Tibbi ədəbiyyatda qızıl yel üçün erysipelas termini istifadə olunur. “Qızıl yel türkcə” əsasən də Türkiyə mənbələrində çox vaxt “erizipel” və ya “yılancık hastalığı” adı ilə görə bilərlər.

Qızıl yel xəstəliyi nədən yaranır?

Qızıl yel xəstəliyinin əsas səbəbi bakteriyaların dəridən daxil olmasıdır. Ən çox A qrupu beta-hemolitik streptokoklar bu xəstəliyin yaranmasında rol oynayır. Bakteriya adətən ayaqda qaşınma sonrası yaranan dəridəki kiçik çat, yara, göbələk infeksiyası, ekzema, travma, cərrahi kəsik, həşərat dişləməsi və ya ayaq barmaqları arasındakı çatlaqdan daxil olur.

Qızıl yelə yol aça bilən giriş qapıları

• Ayaq barmaqları arasında göbələk və çatlar
• Dabanda çatlar və quru dəri
• Ekzema, atopik dermatit, psoriaz kimi dəri xəstəlikləri
• Kiçik kəsiklər, sıyrıqlar və travmalar
• Həşərat dişləmələri
• Cərrahi yaralar və çapıq sahələri
• Venoz çatışmazlıq və limfa dövranı pozğunluğu olan nahiyələr

Yəni qızılyel yalnız “mikrob düşməsi” deyil; çox vaxt dərinin qoruyucu baryerinin pozulması və orqanizmin həmin nahiyədə infeksiyaya həssaslaşması ilə əlaqəlidir.

Kimlərdə erizepel riski daha yüksəkdir?

Erizepel hər yaşda görülə bilər, lakin bəzi şəxslərdə risk daha yüksəkdir. Risk faktorunun olması mütləq xəstəlik yaranacağı demək deyil, amma ehtimalı artırır.

Əsas risk faktorları

• Şəkərli diabet
• Varikoz damarlar və xroniki venoz çatışmazlıq
• Limfoödem və ayaqlarda xroniki şişkinlik
• Piylənmə
• İmmunitetin zəifləməsi
• Ayaq göbələyi və barmaq arası çatlar
• Tez-tez dəri zədələnməsi
• Əvvəllər erizepel keçirmiş olmaq
• Yaşlılıq
• Dəri quruluğu, ekzema və xroniki dəridə qaşınma

Xüsusilə ayaqda qızılyel təkrarlanırsa, yalnız antibiotik müalicəsi kifayət etməyə bilər. Ayaq göbələyi, venoz çatışmazlıq, limfoödem, diabet və dəridə çatların mütləq qiymətləndirilməsi lazımdır.

Qızıl yel əlamətləri

Klinikamıza müraciət edənlər “qızıl yel xəstəliyinin əlamətləri” nədir deyə ən çox verilə suallardan  biridir. Qızıl yel əlamətləri həm yerli dəri dəyişiklikləri, həm də ümumi infeksiya əlamətləri ilə özünü göstərə bilər.

Dəridə görünən əlamətlər

• Qəfil başlayan qızartı
• Qızarmış sahədə istilik artımı
• Ağrı, yanma və gərginlik hissi
• Şişkinlik
• Sərhədləri nisbətən aydın seçilən qırmızı sahə
• Bəzən suluqlar və qabarcıqlar
• Bəzən dəridə gərilmə, parıltılı görünüş
• Yaxın limfa düyünlərində ağrı və böyümə

Ümumi əlamətlər

• Qızdırma
• Üşütmə və titrətmə
• Halsızlıq
• Baş ağrısı
• Əzələ ağrısı
• Bəzən ürəkbulanma

Əgər ayaqda qırmızı səpgilər və qızartı sürətlə böyüyürsə, ağrı güclüdürsə, hərarət varsa və ya pasiyentdə diabet, immun zəiflik, yaşlılıq kimi risk faktorları mövcuddursa, dermatoloq müayinəsi gecikdirilməməlidir.

Ayaqda qızıl yel

Ayaqda qızıl yel ən çox baldır, topuq və ayaq pəncəsi nahiyəsində
görülür. Bu lokalizasiya təsadüfi deyil. Ayaqlarda göbələk, dabanda çat, travma, varikoz, limfa durğunluğu və ödem daha çox olduğu üçün bakteriyanın dəriyə daxil olması asanlaşır.

Ayaqda qızıl yel zamanı nələrə diqqət etmək lazımdır?

• Qızartının sərhədi qələm ilə işarələnə bilər ki, böyüyüb-böyümədiyi izlənilsin.
• Ayağı mümkün qədər yuxarıda saxlamaq şişkinliyi azalda bilər.
• Barmaq aralarında göbələk və çat varsa, ayrıca müalicə edilməlidir.
• Özbaşına isti kompres, masaj və sıx sarğı etmək düzgün deyil.
• Diabetli şəxslərdə ayaq infeksiyası daha ciddi qiymətləndirilməlidir.

Ayaqda ağrılı qızartı  təkrarlanırsa, sadəcə “yenə antibiotik içmək” yanaşması doğru deyil. Təkrarlanmanın arxasında limfoödem, venoz çatışmazlıq, göbələk, artıq çəki və ya dəri baryerinin xroniki pozulması dayana bilər.

Qızıl yel keçicidirmi?

“Qızıl yel xəstəliyi keçicidir?” və “erizepel yolxucudurmu ?” sualları pasiyentləri ən çox narahat edən mövzulardandır. Erizepel bakterial infeksiya olduğu üçün nəzəri olaraq mikroblar təmasla yayıla bilər. Lakin xəstəlik adətən sağlam dərisi olan şəxsdə sadə sosial təmasla asanlıqla yaranmır.

Yoluxma riski daha çox aşağıdakı hallarda artır:

• Dəridə açıq yara və çat olduqda
• Şəxsi gigiyena əşyaları paylaşıldıqda
• İrinli və ya suluqlu sahə ilə birbaşa təmas olduqda
• İmmuniteti zəif şəxslərdə
• Dəri baryeri pozulmuş insanlarda

Buna görə də erizepel olan şəxs dəsmal, corab, ayaqqabı və şəxsi gigiyena vasitələrini başqaları ilə paylaşmamalı, zədələnmiş sahəni təmiz saxlamalı və həkim tövsiyəsinə əməl etməlidir.

Qızıl yel və sellulit fərqi

Qızıl yel və bakterial sellulit bir-birinə çox bənzəyən dəri infeksiyalarıdır. Hər ikisində qızartı, şişkinlik, ağrı və istilik ola bilər. Lakin erizepel daha səthi qatları tutur və sərhədləri daha aydın görünə bilər. Sellulit isə daha dərin dəri və dərialtı toxumalara yayıla bilər.

Praktikada bəzən erizepel və selluliti tam ayırmaq çətin olur. Buna görə də düzgün diaqnoz üçün dermatoloq müayinəsi vacibdir.

Qızıl yel diaqnozu necə qoyulur?

Qızıl yel diaqnozu əsasən klinik müayinə ilə qoyulur. Həkim dəridə qızartının görünüşünü, sərhədlərini, ağrını, şişkinliyi, hərarəti, pasiyentin ümumi vəziyyətini və risk faktorlarını qiymətləndirir.

Lazım ola bilən müayinələr

• Ümumi qan analizi
• CRP və digər iltihab göstəriciləri
• Qanda şəkər səviyyəsi
• İrinli axıntı varsa bakterioloji müayinə
• Abses şübhəsi varsa ultrasəs müayinəsi
• Dərin damar trombozu şübhəsi varsa Doppler müayinəsi
• Atipik və təkrarlayan hallarda əlavə dermatoloji qiymətləndirmə

Hər qızarmış, şişmiş və ağrılı ayaq erizepel deyil. Damar tutulması, allergik reaksiya, kontakt dermatit, podaqra, tromboz və digər dəri xəstəlikləri də oxşar görünə bilər.

Qızıl yelə bənzəyən xəstəliklər

Erizepelin tibbi baxımdan çox vacib hissəsi differensial diaqnozdur. Çünki yanlış diaqnoz pasiyentin ya lazımsız antibiotik almasına, ya da ciddi xəstəliyin gecikməsinə səbəb ola bilər.

Erizepel ilə qarışa bilən dəri xəstəlikləri

• Dərin ven trombozu
• Kontakt dermatit
• Allergik reaksiya
• Həşərat dişləməsinə güclü reaksiya
• Staz dermatiti
• Venoz çatışmazlıq dermatiti
• Podaqra tutması
• Herpes zoster
• Nekrotizan fassiit
• Abses və flegmona
• Erizipeloid

Xüsusilə çox güclü ağrı, dəridə qaralma, sürətlə yayılan şişkinlik, huş bulanıqlığı, aşağı təzyiq və yüksək hərarət varsa, sadə erizepel kimi yanaşmaq təhlükəli ola bilər.

Qızıl yel müalicəsi

“Qızıl yel xəstəliyinin müalicəsi” ən çox verilə suallardan biridir. Müalicənin əsasını bakterial infeksiyaya qarşı düzgün seçilmiş antibiotik təşkil edir. Antibiotik seçimi pasiyentin yaşı, allergiya tarixi, xəstəliyin ağırlığı, hamiləlik, yanaşı xəstəliklər, böyrək-qaraciyər vəziyyəti və ağırlaşma riskinə görə fərdiləşdirilir.

Müalicənin əsas istiqamətləri

• Dermatoloq tərəfindən seçilən sistemik antibiotik müalicəsi
• Ağrı və hərarətin idarə olunması
• Şişkinlik varsa ətrafın yuxarıda saxlanması
• Dəri baryerini pozan səbəbin tapılması
• Göbələk, çat, ekzema və yara varsa ayrıca müalicə edilməsi
• Diabet və damar problemi kimi risk faktorlarının nəzarətə alınması
• Ağır hallarda stasionar və venadaxili antibiotik müalicəsi

Yüngül və ağır halların fərqi

Yüngül hallarda pasiyentin ümumi vəziyyəti stabildirsə və oral dərman qəbul edə bilirsə, həkim oral antibiotik təyin edə bilər. Lakin yüksək hərarət, sürətlə yayılan qızartı, immun zəiflik, diabetik ayaq riski, sepsis şübhəsi, üz-göz ətrafı tutulum
və ya oral müalicəyə cavabsızlıq varsa, venadaxili müalicə və daha yaxın müşahidə lazım ola bilər. Antibiotiki yarımçıq dayandırmaq, dozanı özbaşına azaltmaq və ya başqa şəxsin dərmanını istifadə etmək təkrarlanma və ağırlaşma riskini artıra bilər.

Qızıl yel üçün maz istifadə edilirmi?

Xəstələr aptekdə “qızıl yel üçün maz” ifadəsinin eşidilməsi pasiyentlərin çox vaxt yerli vasitə axtardığını göstərir. Lakin erizepel sadəcə dərinin üstündə olan səthi səpgi deyil; bakterial infeksiyadır və çox vaxt yalnız maz ilə sağalmır.

Yerli antiseptik və ya yara baxımı bəzi hallarda köməkçi rol oynaya bilər, amma əsas müalicəni əvəz etmir. Xüsusilə suluq, eroziya, yara və ya irinli sahə varsa, hansı yerli vasitənin istifadə ediləcəyi həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.

Özbaşına istifadə edilməməli yanaşmalar

• İsti kompres
• Güclü masaj
• Spirtli məhlullarla geniş sahəni yandırmaq
• Kortikosteroid tərkibli kremləri həkimsiz çəkmək
• Təsadüfi antibiotik mazları uzun müddət istifadə etmək
• Bitki qarışıqları və qıcıqlandırıcı xalq təbabəti üsulları

Qızıl yel üçün maz yalnız həkimin ümumi müalicə planında köməkçi vasitə kimi tövsiyə etdiyi halda istifadə edilməlidir.

Təkrarlayan qızıl yel

Erizepel bəzi insanlarda təkrarlaya bilər. Təkrarlayan qızıl yel xüsusilə ayaqlarda limfa dövranını poza və zamanla xroniki şişkinliyə səbəb ola bilər. Bu isə növbəti infeksiyalar üçün yenidən zəmin yaradır.

Təkrarlanmanın əsas səbəbləri

• Müalicə olunmamış ayaq göbələyi
• Barmaq arası çatlar
• Limfoödem
• Varikoz və venoz çatışmazlıq
• Piylənmə
• Diabetin zəif nəzarətdə olması
• Dəri quruluğu və xroniki çatlar
• Əvvəlki erizepel epizodundan sonra limfa zədələnməsi

Təkrarlayan hallarda yalnız kəskin epizodu müalicə etmək yox, altda yatan səbəbi tapmaq vacibdir. Bəzi pasiyentlərdə həkim uzunmüddətli profilaktik antibiotik strategiyasını da dəyərləndirə bilər, lakin bu qərar fərdi riskə görə verilməlidir.

Hansı hallarda təcili dermatoloqa müraciət etmək lazımdır?

Erizepel bəzən ciddi infeksiyanın başlanğıcı ola bilər. Aşağıdakı hallarda gözləmək və ev müalicəsi ilə vaxt itirmək doğru deyil.

• Yüksək hərarət və titrətmə
• Qızartının saatlar içində sürətlə böyüməsi
• Çox güclü ağrı
• Dəridə qaralma, nekroz və ya göyərmə
• Suluq, irin, açıq yara və pis qoxu
• Üz, göz ətrafı və ya cinsiyyət nahiyəsinin tutulması
• Diabet, immun zəiflik və ya yaşlılıq
• Huş bulanıqlığı, təzyiq düşməsi, nəfəs darlığı
• Oral antibiotikə baxmayaraq 24-48 saat ərzində pisləşmə

Qızıl yelin qarşısını necə almaq olar?

Qızıl yelin profilaktikası dərinin qoruyucu baryerini saxlamaq və risk faktorlarını azaltmaq üzərində qurulur.

Praktik profilaktika tədbirləri

• Ayaq barmaqları arasını quru saxlamaq
• Ayaq göbələyini vaxtında müalicə etmək
• Dəri quruluğu və çatlara qarşı nəmləndirici istifadə etmək
• Kiçik yaraları təmiz saxlamaq
• Diabeti nəzarətdə saxlamaq
• Varikoz və limfoödem varsa həkim nəzarətində olmaq
• Uyğun ayaqqabı seçmək və ayağı travmadan qorumaq
• Şəxsi dəsmal, corab və ayaqqabı paylaşmamaq
• Təkrarlayan hallarda dermatoloq müayinəsindən keçmək

Tez-tez verilən suallar

Qızıl yel nədir?

Qızıl yel dərinin və səthi limfa damarlarının bakterial infeksiyasıdır. Qızartı, ağrı, şişkinlik, istilik artımı və bəzən qızdırma ilə özünü göstərir.

Qızıl yel xəstəliyi nədən yaranır?

Ən çox streptokok bakteriyalarının dəridəki çat, yara, göbələk, ekzema və ya travma sahəsindən daxil olması nəticəsində yaranır.

Qızıl yel xəstəliyinin əlamətləri hansılardır?

Əsas əlamətlər qəfil qızartı, şişkinlik, ağrı, dəridə istilik, sərhədi aydın qırmızı sahə, qızdırma, üşütmə və halsızlıqdır.

Qızılyel xəstəliyi keçicidir?

Sağlam dərisi olan insanlarda adi sosial təmasla asanlıqla keçmir. Lakin açıq yara, dəri çatları, irinli sahə ilə təmas və şəxsi gigiyena əşyalarının paylaşılması riski artıra bilər.

Qızıl yel xəstəliyi keçicidirmi?

Bəli, bakterial mənşəli olduğu üçün müəyyən şəraitdə keçə bilər. Amma xəstəliyin yaranması üçün çox vaxt dəridə giriş qapısı və risk faktoru lazımdır.

Ayaqda qızıl yel niyə daha çox olur?

Ayaqlarda göbələk, çat, travma, varikoz, ödem və limfa durğunluğu daha çox olduğu üçün bakteriyaların dəriyə daxil olması asanlaşır.

Qızıl yel üçün maz kifayətdirmi?

Adətən kifayət etmir. Erizepel bakterial infeksiyadır və çox vaxt sistemik antibiotik müalicəsi tələb edir. Maz yalnız həkimin tövsiyəsi ilə köməkçi vasitə kimi istifadə oluna bilər.

Qızıl yel müalicəsi neçə gün çəkir?

Müalicə müddəti xəstəliyin ağırlığından, pasiyentin risk faktorlarından və həkimin seçdiyi sxemdən asılıdır. Dəri dəyişikliklərinin tam çəkilməsi bəzən daha uzun müddət ala bilər.

Qızıl yel təkrarlaya bilərmi?

Bəli. Xüsusilə limfoödem, venoz çatışmazlıq, diabet, ayaq göbələyi və dəri çatları davam edirsə, təkrarlaya bilər.

Qızıl yel türkcə necə adlanır?

Türkiyə mənbələrində erizepel çox vaxt “erizipel” və ya “yılancık hastalığı” kimi qeyd olunur.

Qızıl yel rusca necə adlanır?

Rus dilində qızılyel adətən “рожа” və ya tibbi dildə “эризипел” kimi işlədilir.