Ayaqda qızartı və şişkinlik – səbəbləri, təhlükəli əlamətlər və müalicə

Ayaqda qızartı və şişkinlik sadə dəri qıcıqlanmasından bakterial infeksiyaya, damar xəstəliyindən dərialtı piy toxumasının iltihabına qədər çox fərqli səbəblərlə yarana bilər. Qızarmış nahiyədə ağrı, istilik, ödem, qaşınma, düyünlər və ya hərarət kimi əlavə əlamətlərin olması diaqnozun müəyyən edilməsində mühüm rol oynayır.

Xüsusilə qızartı və şişkinlik qəfil başlayırsa, yalnız bir ayaqda yaranırsa, nahiyə isti və ağrılıdırsa və ya pasientdə qızdırma varsa, vəziyyəti sadəcə “allergiya” və ya “ayağın şişməsi” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Qızıl yel, bakterial sellülit və damar trombozu kimi vaxtında qiymətləndirilməli xəstəliklər oxşar görünüş verə bilər.

Ayaqda qızartı və şişkinlik nədən yaranır?

Ayaqda qızartı və şişkinlik özü ayrıca diaqnoz deyil. Bu iki əlamət dəridə, dərialtı toxumada, venalarda, limfa damarlarında, oynaqlarda və hətta sistem xəstəliklərində meydana çıxa bilər.

Səbəbi müəyyən etmək üçün qızartının qəfil və ya tədricən başlaması, bir və ya hər iki ayaqda olması, nahiyənin isti olub-olmaması, ağrı və qaşınma, qızdırma, düyünlərin və ya yaraların mövcudluğu qiymətləndirilməlidir.

Əsas səbəblər arasında aşağıdakılar yer alır:

• qızıl yel – erizipel;
• bakterial sellülit;
• eritema nodozum;
• venoz çatışmazlıq və staz dermatiti;
• limfoödem;
• səthi tromboflebit;
• dərin ven trombozu – DVT;
• vaskulit;
• kontakt dermatit;
• həşərat dişləmələri;
• podaqra və digər oynaq iltihabları;
• travma və hematoma;
• daha nadir hallarda ciddi yumşaq toxuma infeksiyaları.

Ayaqda qızartı və şişkinliyin səbəblərini əlamətlərə görə necə fərqləndirmək olar?

Bu cədvəl yalnız ümumi klinik fərqləri göstərir. Bir çox xəstəlik bir-birini təqlid edə bildiyinə görə dəqiq diaqnoz yalnız simptomlara əsasən qoyulmamalıdır.

Qızıl yel ayaqda qızartı və şişkinlik yaradırmı?

Bəli. Qızıl yel – erizipel ayaqda qəfil başlayan qızartı, şişkinlik, ağrı və dəridə istilik artımının mühüm səbəblərindən biridir.

Erizipel dərinin daha səthi qatları və səthi limfa damarları ilə əlaqəli kəskin bakterial infeksiyadır. Qızarmış sahənin sərhədi çox vaxt nisbətən aydın və bir qədər qabarıq görünə bilər.

Ayaqda qızıl yelin əlamətləri

• qəfil başlayan parlaq qızartı;
• şişkinlik;
• ağrı və yanma;
• dəridə istilik artımı;
• qızdırma və üşütmə;
• halsızlıq;
• bəzən qabarcıq və suluqlar.

Ayaq göbələyi, barmaq arası çatlar, yaralar, venoz çatışmazlıq və limfoödem bakteriyaların dəriyə daxil olmasını asanlaşdıra bilər.

Bu xəstəlik haqqında daha ətraflı məlumat üçün

qızıl yel – əlamətləri və müalicəsi

məqaləsini oxuya bilərsiniz.

Bakterial sellülit nədir?

Bakterial sellülit dermis və dərialtı toxumanın infeksiyasıdır. Ayaqda genişlənən qırmızı, isti, şişkin və ağrılı sahə ilə özünü göstərə bilər.

Sellülit çox vaxt yalnız bir ayağı tutur. Qızartının sərhədi qızıl yeldə olduğu qədər dəqiq olmaya bilər və iltihab dərialtı toxumaya daha dərin yayıla bilər.

Sellüliti düşündürən əlamətlər

• bir ayaqda yaranan qızartı;
• qızarmış nahiyənin isti olması;
• ağrı və həssaslıq;
• ödem və gərginlik;
• qızartının saatlar və ya günlər ərzində böyüməsi;
• qızdırma və halsızlıq.

Dəridə yara, ayaq göbələyi, daban çatları, travma, limfoödem, venoz xəstəlik, diabet və immun sisteminin zəifləməsi infeksiya riskini artıra bilər.

Eritema nodozum ayaqda ağrılı qızartı və şişkinlik yarada bilərmi?

Bəli. Eritema nodozum dərialtı piy toxumasının iltihabi xəstəliyi – pannikulitdir. Ən xarakterik əlaməti baldırların ön səthində yaranan ağrılı, qırmızı və dərinin altında hiss edilən düyünlərdir.

Qızıl yel və sellülitdən fərqli olaraq eritema nodozum çox vaxt hər iki ayaqda simmetrik şəkildə çoxsaylı düyünlər yaradır.

Eritema nodozumun tipik əlamətləri

• baldırların önündə ağrılı qırmızı düyünlər;
• düyünlərin adətən bir neçə santimetr ölçüdə olması;
• ayaq topuqlarında şişkinlik və ağrı;
• bəzən qızdırma və halsızlıq;
• oynaq ağrıları;
• düyünlərin zamanla göyərmə kimi rəng dəyişməsi.

Eritema nodozum özü ayrıca bir xəstəlik olmaqla yanaşı, bəzən orqanizmdə başqa prosesə cavab kimi meydana çıxa bilər.

Eritema nodozumun arxasında hansı səbəblər ola bilər?

• Behçet xəstəliyi;
• streptokok infeksiyaları;
• sarkoidoz;
• vərəm;
• iltihabi bağırsaq xəstəlikləri;
• bəzi dərmanlar;
• hamiləlik;
• bəzən isə səbəb müəyyən edilmir.

Bu səbəbdən eritema nodozum diaqnozunda yalnız dəri düyünlərinin müalicəsi deyil, mümkün əsas səbəbin araşdırılması da əhəmiyyətlidir.

Venoz çatışmazlıq ayaqda qızartı və şişkinlik yarada bilərmi?

Bəli. Xroniki venoz çatışmazlıq aşağı ətraflarda qan dövranının pozulması nəticəsində xüsusilə topuq və baldır nahiyəsində şişkinlik, qızartı və dəridə rəng dəyişikliyi yarada bilər.

Bu vəziyyətdə staz dermatiti və ya venoz ekzema inkişaf edə bilər.

Staz dermatitini düşündürən əlamətlər

• hər iki ayaqda şişkinlik;
• topuq ətrafında qırmızı-qəhvəyi rəng dəyişiklikləri;
• qaşınma;
• dəri quruluğu və qabıqlanma;
• uzun müddət ayaq üstə qaldıqda şişkinliyin artması;
• varikoz damarlar;
• xroniki hallarda dəri qalınlaşması və yaraların yaranması.

Bilateral, uzunmüddətli və qaşıntılı qızartı bakterial sellülitdən daha çox venoz dermatiti düşündürə bilər. Lakin venoz xəstəliyi olan şəxslərdə sonradan həqiqi bakterial infeksiya da inkişaf edə bilər.

Ayaqda damar tutulması qızartı və şişkinlik yarada bilərmi?

Bəli. Dərin ven trombozu – DVT ayağın dərin venasında qan laxtasının yaranmasıdır və xüsusilə bir ayaqda şişkinlik və ağrı ilə özünü göstərə bilər.

Baldır və ya budda ağrı, birtərəfli şişkinlik, dəri rənginin qızarması və səthi venaların daha aydın görünməsi DVT ilə müşahidə oluna bilər.

Ayaq əlamətləri ilə birlikdə qəfil nəfəs darlığı, sinə ağrısı, qanlı öskürək və ya huş itirmə yaranarsa, ağciyər emboliyası ehtimalına görə təcili tibbi yardım tələb olunur.

Vaskulit ayaqda qızartı və şişkinlik yarada bilərmi?

Vaskulit qan damarlarının divarında iltihab yaranmasıdır. Dəri vaskulitləri xüsusilə aşağı ətraflarda qırmızı, tünd qırmızı və ya bənövşəyi səpgilərlə özünü göstərə bilər.

Sellülit və qızıl yeldən fərqli olaraq vaskulitdə səpgilər çox vaxt çoxsaylı olur və basdıqda tam solmayan purpura şəklində görünə bilər.

Dəri vaskulitində ola bilən əlamətlər

• ayaqlarda çoxsaylı qırmızı-bənövşəyi ləkələr;
• palpasiya edilən purpura;
• şişkinlik;
• yanma və ağrı;
• bəzən suluq, nekroz və yara;
• bəzi xəstələrdə oynaq, böyrək və digər orqan simptomları.

Vaskulit haqqında daha geniş məlumat üçün

vaskulit xəstəliyinin müalicəsi

məqaləsini oxuya bilərsiniz.

Kontakt dermatit və allergiya ayaqda şişkin qızartı verə bilərmi?

Bəli. Ayaqqabı materialları, yapışdırıcılar, boya maddələri, kremlər, bitkilər və digər allergenlər ayaqda kontakt dermatit yarada bilər.

Kontakt dermatitdə qızartı və şişkinlik çox nəzərəçarpan ola bilər və bəzən bakterial sellülitə bənzəyə bilər.

Kontakt dermatit üçün daha xarakterik olan əlamətlər

• qaşınmanın ağrıdan daha ön planda olması;
• qabıqlanma;
• xırda suluqlar;
• allergenlə təmas etdiyi formaya uyğun sərhəd;
• ümumi vəziyyətin adətən yaxşı olması;
• qızdırmanın olmaması.

Podaqra ayaqda qızartı və şişkinliyə səbəb ola bilərmi?

Podaqra dərinin öz xəstəliyi deyil, lakin oynağın kəskin iltihabı səbəbindən ətraf dəridə qızartı, şişkinlik və istilik yarada bilər.

Klassik olaraq baş barmağın əsasında qəfil başlayan çox güclü ağrı, qızartı və şişkinlik yarana bilər. Bəzən görünüş bakterial infeksiyanı təqlid edir.

Xüsusilə ilk dəfə baş verən kəskin, isti və ağrılı oynaqda həm infeksiya, həm də kristal artriti nəzərə almaq lazım olduğundan diaqnozu özbaşına qoymaq doğru deyil.

Ayaqda qızartı və şişkinlik hansı hallarda təhlükəli ola bilər?

Aşağıdakı əlamətlər varsa tibbi qiymətləndirməni gecikdirmək olmaz:

• qızartının saatlar ərzində sürətlə genişlənməsi;
• yüksək hərarət, üşütmə və güclü halsızlıq;
• çox güclü və getdikcə artan ağrı;
• dəridə bənövşəyi, boz və ya qara rəng dəyişiklikləri;
• iri suluqlar;
• irin və abses;
• ayaqda hissiyyatın azalması;
• bir ayaqda qəfil nəzərəçarpan şişkinlik;
• ayaq simptomları ilə birlikdə nəfəs darlığı və sinə ağrısı;
• diabet və ya immun sisteminin zəifləməsi fonunda infeksiya əlamətləri.

Ayaqda qızartı və şişkinliyin diaqnozu necə qoyulur?

Diaqnozun ən vacib hissəsi düzgün klinik müayinədir. Dermatoloq qızartının formasını, sərhədini, temperaturunu, ağrını, şişkinliyi, düyünləri, purpuranı, suluqları və yaraları qiymətləndirir.

Pasientdən qızartının nə zaman başladığı, qəfil və ya tədricən inkişaf etdiyi, əvvəl travma, yara, ayaq göbələyi, həşərat dişləməsi, yeni dərman və ya uzunmüddətli hərəkətsizlik olub-olmadığı soruşula bilər.

Hansı müayinələr lazım ola bilər?

• ümumi qan analizi;
• CRP və digər iltihab göstəriciləri;
• qan şəkəri;
• irin və ya yara varsa mikrobioloji müayinə;
• abses şübhəsində yumşaq toxuma ultrasəsi;
• DVT şübhəsində venoz Doppler ultrasəs;
• eritema nodozumda mümkün əsas səbəbə yönəlik analizlər;
• vaskulit və digər atipik hallarda dəri biopsiyası;
• klinik vəziyyətə uyğun əlavə sistem müayinələri.

Bütün pasientlərdə bu analizlərin hamısı lazım deyil. Müayinə xəstəliyin ehtimal olunan səbəbinə görə seçilir.

Ayaqda qızartı və şişkinliyin müalicəsi necə aparılır?

Ayaqda qızartı və şişkinliyin müalicəsi səbəbdən asılıdır. Bənzər görünüşə malik xəstəliklərin müalicələri bir-birindən tamamilə fərqli ola bilər.

Bu səbəbdən ayağın qızarması və şişməsi zamanı diaqnoz qoyulmadan özbaşına antibiotik, kortizonlu krem və ya digər preparatların istifadəsi düzgün yanaşma deyil.

Ayaqda qızartı və şişkinlik olduqda evdə nə etmək olar?

Səbəb müəyyən edilmədən evdə aparılan tədbirlər yalnız ehtiyat xarakterli olmalıdır.

• ayağı travmadan qoruyun;
• irinli və ya açıq yaranı sıxmayın;
• qızarmış nahiyəni masaj etməyin;
• çox isti kompres tətbiq etməyin;
• səbəbi bilinməyən antibiotik və kortizonlu kremlərdən özbaşına istifadə etməyin;
• qızartının sürətlə böyüyüb-böyümədiyini müşahidə edin;
• ümumi vəziyyət pisləşirsə tibbi müraciəti gecikdirməyin.

Xroniki venoz ödem kimi əvvəlcədən diaqnozu qoyulmuş hallarda ayağın qaldırılması faydalı ola bilər. Lakin yeni başlayan birtərəfli və ağrılı şişkinlikdə əvvəlcə tromboz və infeksiya kimi səbəblər istisna edilməlidir.

Ayaqda qızartı və şişkinlik haqqında tez-tez verilən suallar

Ayağım qızarıb və şişib, səbəb nə ola bilər?

Qızıl yel, sellulit, venoz çatışmazlıq, tromboz, eritema nodozum, vaskulit, kontakt dermatit, travma və digər çoxsaylı səbəblər mümkündür. Səbəb yalnız qızartının görünüşünə görə dəqiq müəyyən edilə bilməz.

Ayaqda qızartı, şişkinlik və istilik infeksiya deməkdirmi?

Bu əlamətlər bakterial sellülit və qızıl yeldə tipikdir, lakin tromboz, venoz iltihab və digər xəstəliklər də oxşar görünüş yarada bilər.

Hər iki ayaqda qızartı və şişkinlik sellülit ola bilərmi?

Sellulit daha çox birtərəfli olur. Hər iki ayağın eyni vaxtda xroniki qızarması və şişməsi venoz çatışmazlıq və staz dermatiti kimi alternativ səbəbləri daha çox düşündürür.

Eritema nodozum infeksiyadırmı?

Xeyr. Eritema nodozum dərialtı piy toxumasının iltihabi reaksiyasıdır. Lakin bəzi infeksiyalar, sistem xəstəlikləri və dərmanlar onu tətikləyə bilər.

Ayaqda bir neçə ağrılı qırmızı düyün nə ola bilər?

Xüsusilə hər iki baldırın ön tərəfində çoxsaylı ağrılı qırmızı düyünlər eritema nodozumu düşündürə bilər. Lakin digər pannikulitlər və vaskulitlər də oxşar görünə bilər.

Ayaqda qızartı və şişkinlik üçün hansı maz istifadə edilməlidir?

Bütün səbəblər üçün universal maz yoxdur. Bakterial infeksiya, vaskulit, venoz dermatit və tromboz tamamilə fərqli müalicə tələb edir. Buna görə diaqnoz qoyulmadan “qızartı üçün maz” seçmək düzgün deyil.

Ayağın qəfil şişməsi təhlükəlidirmi?

Bir ayaqda qəfil şişkinlik və ağrı dərin ven trombozu daxil olmaqla ciddi səbəblərlə əlaqəli ola bilər. Xüsusilə risk faktorları varsa tibbi qiymətləndirmə gecikdirilməməlidir.

Nəticə

Ayaqda qızartı və şişkinlik sadəcə dəri problemi kimi görünə bilər, lakin onun arxasında həm dermatoloji, həm infeksion, həm də damar xəstəlikləri dayana bilər.

Qızıl yel və sellülit adətən birtərəfli, isti və ağrılı qızartı yaradır. Eritema nodozum daha çox hər iki baldırda ağrılı düyünlərlə özünü göstərir. Venoz çatışmazlıq daha xroniki və çox vaxt ikitərəfli dəyişikliklər verir. Qəfil birtərəfli ayaq şişməsi isə dərin ven trombozu baxımından ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Bu xəstəliklərin görünüşü bir-birinə bənzədiyi halda müalicələri fərqli olduğundan, xüsusilə yeni başlayan, ağrılı, isti və sürətlə dəyişən qızartılarda düzgün diaqnoz əsas şərtdir.

Elmi mənbələr

• DermNet – Cellulitis
  
• DermNet – Erysipelas
  
• DermNet – Erythema nodosum
  
• DermNet – Cellulitis mimics
  
• NHS – Deep vein thrombosis