Venerologiya nədir?  Zöhrəvi xəstəliklər  – əlamətlər, testlər, müalicə və qorunma

Venerologiya – zöhrəvi xəstəlikləri, yəni cinsi yolla keçən infeksiyaları araşdıran, diaqnostika və müalicə strategiyasını müəyyən edən tibb sahəsidir. Praktikada bu problemlərlə  dermatoveneroloq (dəri–zöhrəvi ixtisas) məşğul olur.

Ən vacib mesaj: Zöhrəvi xəstəliklər və ya cinsi yolla keçən xəstəliklər  həmişə aydın əlamətlərlə getmir. Risk olduqda “əlamət gözləmədən” müayinə və testləşmə doğru yanaşmadır.

Qeyd: Bu məqalə maarifləndirici məqsədlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.

Mündəricat

• Venerologiya və zöhrəvi xəstəliklər nədir?
• Zöhrəvi xəstəliklər necə yoluxur?
• Əlamətlər: nə zaman şübhələnmək lazımdır?
• Simptomsuz CYBX niyə təhlükəlidir?
• Ən çox rast gəlinən zöhrəvi xəstəliklər
• Veneroloq/dermatoveneroloq müayinəsi necə aparılır?
• Hansı analizlər və testlər istənilə bilər?
• Müalicə prinsipləri (ümumi yanaşma)
• Partnyorun müayinəsi və təkrar yoluxmanın qarşısı
• Hamiləlikdə zöhrəvi xəstəliklər
• Qorunma və profilaktika
• Ən çox yayılan yanlış inanclar
• Tez-tez verilən suallar (FAQ)
• Qəbul və əlaqə

Venerologiya və zöhrəvi xəstəliklər nədir?

Tibbi ixtisas olan dermatovenerologiyanın iki qanadı vardır. Dermatologiya və venerologiya. Dermatoloq dərinin, selikli qişanın, dırnaq və saç xəstəliklərinin müalicəsiylə məşqul olduğu halda, veneroloq cinsi yolla keçən zöhrəvi xəstəliklərin müalicəsiylə məşqul olur. Əslində bu iki ixtisas sahəsini tədqiq və tədbiq edən eyni həkim olur. Bu cür ixtisas həkimlərinə “dermatoveneroloq”, “dermatoloq və veneroloq” və yaxud “dəri və zöhrəvi xəstəlikləri mütəxəssisi” deyilir. Bu mütəxəssislər cinsi təmasdan sonra həm qadının, həm də kişilərin tənasül orqanlarında yaranan axıntı, göynəmə, yanma, batma, suluqlanma, qızarma, qaşıntı, qabıqlanma və s. kimi əlamətlərə səbəb olan zöhrəvi xəstəliklərin müalicə və profilaktikasını aparırlar.

Zöhrəvi xəstəliklər (cinsi yolla keçən infeksiyalar) isə əsasən intim təmas zamanı ötürülən infeksiyalardır. Bu infeksiyalar bəzən dəri və selikli qişa əlamətləri (səpkilər, yaralar, ziyiləbənzər törəmələr) verir, bəzən isə yalnız laborator testlə aşkar olunur. Buna görə də “venerologiya” həm klinik baxış, həm də düzgün test seçimi tələb edən sahədir.

Əgər sizdə riskli təmasdan sonra narahatlıq varsa və ya əlamətlər yaranıbsa, əlavə oxu kimi aşağıdakı məqalənizə daxili link verə bilərsiniz:
Cinsi yolla keçən zöhrəvi xəstəliklərin ilkin əlamətləri.

Zöhrəvi xəstəliklər necə yoluxur?

Zöhrəvi xəstəliklərin yoluxması çoxşaxəlidir. Cinsi yolla keçən xəstəliklər müxtəlif yollarla ötürülə bilər. Ən yayğın yol intim təmasdır. Bəzi infeksiyalar üçün isə əlavə risk yolları mövcuddur (məsələn, qan yolu və ya ana–uşaq ötürülməsi kimi). Yoluxma ehtimalı infeksiyanın növündən, qorunma vasitələrindən və təmasın xarakterindən asılıdır. 

Zöhrəvi xəstəliklərin əlamətləri: nə zaman şübhələnmək lazımdır?

Aşağıdakı əlamətlər zöhrəvi xəstəliklər üçün xəbərdarlıq siqnalları ola bilər:

• Qasıq və intim nahiyədə qaşıntı, yanma, ağrı
• İntim nahiyədə yara, qabarcıq, səpkilər, qabıqlanma
• Ziyiləbənzər törəmələr (genital ziyil şübhəsi)
• Qadınlarda qeyri-adi axıntı, qoxu, çanaq ağrısı, təmas sonrası qanama
• Kişilərdə uretral axıntı, sidikdə yanma, xayalarda ağrı
• Riskli təmasdan sonra səbəbi aydın olmayan səpgi və ya limfa düyünlərində böyümə

Zöhrəvi xəstəliklər sadəcə genital deyilən cinsiyyət bölgəsində yaranmır. Bir çox veneroloji xəstəliklər dəridə, selikli qişalarda, saçlarda və dırnaqlarda da müxtəlif dəyişikliklər verir. Peşəkar dermatoloqlar bu dəyişiklərdən çıxış edərək pasiyentdə STI aşkarlaya bilər.

Əlamət verməyən cinsi yolla keçən xəstəliklər və təhlükəsi 

Bəzən yuxarıda sadalanan əlamətlər olmadan da təsadüfü qan analizlərindən və ya evlilik öncəsi testlərdən sonra cinsi yolla yoluxan xəstəliklər yəni STI (sexually transmitted disease) aşkarlana bilər. Cüki, bir çox zöhrəvi infeksiya simptomsuz və ya çox yüngül əlamətlərlə keçə bilər. Bu vəziyyətdə insan yoluxduğunu bilmədən infeksiyanı partnyora ötürə və uzunmüddətli fəsad riskini artırmış ola bilər. Buna görə risk varsa, “hər şey normaldır” hissi mütləq təhlükəsizlik demək deyil – doğru addım testləşmədir.

Ən çox rast gəlinən zöhrəvi xəstəliklər

Venerologiyada zöhrəvi xəstəliklər adətən bakterial və virus mənşəli qruplara ayrılır. Aşağıdakı cədvəl pasiyentlər üçün orientasiya məqsədi daşıyır; dəqiq diaqnoz yalnız müayinə və testlə qoyulur.

Zöhrəvi xəstəliklərin müayinəsi 

Venerologiyada müayinə “tək bir simptomu” deyil, mənbəni və riski qiymətləndirir:

1. Anamnez: şikayətin başlanması, risk faktorları, əvvəlki cinsi yolla keçən xəstəliklərin tarixçəsi, partnyor vəziyyəti, hamiləlik ehtimalı
2. Klinik baxış: dəri və selikli qişa lezyonları, axıntı əlamətləri, limfa düyünləri, yanaşı dermatoloji problemlər
3. Hədəf test planı: əlamətlərə və riskə uyğun laborator müayinələr
4. İzləm planı: müalicə sonrası kontrol, təkrar test ehtiyacı (seçilmiş hallarda)

Zöhrəvi xəstəliklərin analizləri və testləri haqqında

Cinsi yolla keçən xəstəliklərin yoxlanılması zamanı çoxsaylı testlər istifadə edilə bilər. Test seçimi “hamıya eyni paket” deyil – simptom və riskə görə fərdiləşdirilir. Seçilmiş hallarda:

• PCR/NAAT tipli testlər (müəyyən bakterial infeksiyalar üçün)
• Qan testləri (məs. sifilis, HIV, hepatitlər üçün skrininq və/və ya təsdiqləmə məqsədi ilə)
• Lezyondan nümunə (məs. herpes/HPV şübhəsi olduqda klinik qərara əsasən)
• Yaxma və mikroskopiya (uyğun klinik şübhələrdə)

Vacib: Özbaşına antibiotik başlamaq test nəticələrini çaşdıra, müalicəni gecikdirə və rezistentlik riskini artıra bilər. Mütləq əvvəlcədən dermatoloq nəzarətindən zöhrəvi xəstəliklərin diaqnostikası aparılmalıdır. 

Cinsi yolla keçən xəstəliklərin müalicəsi 

Əsas prinsip: zöhrəvi xəstəliklərin müalicəsi diaqnozdan asılıdır. Venerologiyada müalicə “internet resepti” ilə deyil, müayinə və test əsasında planlanır.

Bakterial cinsi yolla keçən xəstəliklər

• Uyğun preparat və müddət həkim tərəfindən seçilir
• Əlavə olaraq partnyorun qiymətləndirilməsi vacib ola bilər

Virus mənşəli cinsi yolla keçən xəstəliklər

• Simptomların nəzarəti, residivlərin azaldılması və yoluxmanın qarşısının alınması ön planda olur
• HPV papillomaların müalicəsi zamanı və hepatit B kimi infeksiyalarda profilaktik yanaşmalar (vaksinasiya kimi) xüsusi rol oynayır

Partnyorun müayinəsi və təkrar yoluxmanın qarşısının alınması

Dermatoloq Mehdi İskəndərli qeyd edir ki, əgər partnyorladan birisi zöhrəvi xəstəliyə yoluxarsa mütləq digəri də müvafiq müayinələrdən keçməli və müalicələr almalıdır. Xəstəliyin kəskin vaxtında və müalicə sırasında adətən cinsi əlaqədən uzaq qalmaq məsləhət edilir. Genital bölgədə yaranan problemlər hər zaman veneroloji problemlərləbağlı olmur. Cinsi yolla yoluxmayan başqa dəri xəstəlikləri də genital bölgədə yarana bilər. Onlar da eyni qaydada axıntı, göynəmə, yanma, batma, suluqlanma, qızartı, qaşıntı, qabıqlanma və s. kimi əlamətlər verə bilər. Bunları bir birindən yalnız peşəkar dermatoveneroloq fərqləndirə bilər.

Bir sözlə zöhrəvi xəstəliklərdə tək bir şəxsin müalicəsi hər zaman kifayət etmir. Diaqnozdan asılı olaraq partnyorun da müayinəsi və/və ya müalicəsi tövsiyə oluna bilər. Bu, həm təkrar yoluxmanın, həm də infeksiyanın cütlük daxilində “dövri” təkrarlanmasının qarşısını alır.

Hamiləlikdə zöhrəvi xəstəliklər

Hamiləlik dövründə bəzi cinsi yolla keçən xəstəliklər ana–uşaq ötürülməsi və ağır nəticələr riski daşıyır. Buna görə hamiləlikdə skrininq və vaxtında müalicə (həkim nəzarəti ilə) xüsusilə önəmlidir. Riskli təmas və ya şübhə olduqda gecikməmək lazımdır.

Cinsi xəstəliklərdən qorunma və profilaktika

• Risk varsa testləşmə: əlamət gözləmədən müayinə və uyğun test
• Baryer qorunması: düzgün və ardıcıl istifadə yoluxma riskini azaldır
• Vaksinasiya: HPV vaksini HPV ilə bağlı dəri xərçəngi riskini azaltmada mühüm profilaktik addımdır; hepatit B vaksini də qorunmada əhəmiyyətlidir
• Məlumatlılıq və açıq ünsiyyət: partnyorla riskin düzgün müzakirəsi və gecikmədən həkimə müraciət

Ən çox yayılan yanlış inanclar

• “Əlamət yoxdursa, problem yoxdur.” – Yanlışdır. Bir çox cinsi yolla keçən xəstəliklər simptomsuz ola bilər.
• “Bir dəfə müalicə olundum, həmişəlik qurtardı.” – Hər infeksiya eyni deyil; təkrar yoluxma mümkündür.
• “Özbaşına antibiotik içsəm keçər.” – Yanlışdır və zərərlidir: diaqnostikanı gecikdirə bilər.
• “Bu mövzuda həkimə getmək ayıbdır.” – Tibbi problemdir. Vaxtında müraciət sağlamlıq və gizlilik baxımından ən doğru addımdır.

Tez-tez verilən suallar (TVS)

Venerologiya nədir?

Venerologiya zöhrəvi xəstəliklər və cinsi yolla keçən infeksiyaların diaqnostikası, müalicəsi və profilaktikası ilə məşğul olan tibb sahəsidir.

Zöhrəvi xəstəliklər həmişə əlamət verir?

Xeyr. Cinsi yolla keçən infeksiyaların bir qismi simptomsuz və ya çox yüngül əlamətlərlə gedə bilər.

Riskli təmasdan sonra dərhal test vermək olarmı?

Bəzi testlər üçün “pəncərə dövrü” (infeksiyanın aşkarlanması üçün vaxt) rol oynaya bilər. Hansı testin nə zaman verilməsi həkim tərəfindən riskə görə planlanır.

Hansı əlamətlərdə dərhal müraciət etmək lazımdır?

Güclü ağrı, irinli axıntı, genital yara və ya sürətlə yayılan penisdə qızartı, hamiləlikdə şübhə, yüksək hərarət və ümumi vəziyyət pozulması olduqda gecikdirməyin.

Özbaşına antibiotik başlamaq olarmı?

Məsləhət görülmür. Səbəbi məlum olmayan halda antibiotik diaqnozu gecikdirə və müalicəni çətinləşdirə bilər.

Partnyorun müayinəsi mütləqdirmi?

Diaqnozdan asılıdır. Bir çox cinsi yolla keçən xəstəliklərdə partnyorun müayinəsi təkrar yoluxmanın qarşısını almağa kömək edir.

HPV (genital ziyil) varsa, bu xərçəng deməkdir?

Xeyr. HPV-nin müxtəlif tipləri var. Profilaktik yanaşmada vaksinasiya və həkim nəzarəti əsasdır. Erkən müdaxilə xərçəngdən qurtulmağı vəd edir. 

Hamiləlikdə zöhrəvi xəstəliklər niyə daha həssas mövzudur?

Bəzi infeksiyalar ana–uşaq ötürülməsi riski daşıya bilər. Bu səbəbdən skrininq və vaxtında müalicə önəmlidir.

Cinsi yolla keçən xəstəlik keçirdikdən sonra yenidən yoluxa bilərəm?

Bəli. Müalicə olunsa belə, yenidən yoluxma mümkündür. Qorunma və partnyor yanaşması vacibdir.

Veneroloqa müraciət gizlidirmi?

Tibbi müayinələr konfidensiallıq prinsiplərinə əsaslanır. Peşəkar dermatoloq qəbulu zamanı prosedur qaydalarını izah edəcək.

Qəbul və əlaqə

Əgər sizdə şübhəli əlamətlər varsa və ya riskli təmasdan sonra narahatsınızsa, ən doğru addım müayinə və uyğun test planıdır:

• Qəbul üçün yazıl: Randevu
• WhatsApp: +994514446644