Krioterapiya nədir? Maye azotla müalicə, tətbiqi və yan təsirləri

Krioterapiya nədir?

Krioterapiya və ya kriocərrahiyyə çox aşağı temperaturdan istifadə etməklə seçilmiş dəri lezyonlarının toxumasını dondurub zədələyən minimal invaziv prosedurdur. Dermatologiyada məqsəd bütün dərini deyil, yalnız hədəf toxumanı kontrollu şəkildə dondurmaqdır.

Krioterapiya sözün nə deməkdir sualı ilə randevu alıb müraciət edən dəri xəstələri tərəfindən tez-tez verilir. “Krio” yunan mənşəli “kryos” sözündən yaranıb və soyuq deməkdir. “Terapiya” isə müalicə deməkdir. Krioterapiya müvafiq olaraq soyuq ilə müalicə anlamına gəlir.

Maye azot nədir və dərini necə dondurur?

Maye azot klinik krioterapiyada ən çox istifadə olunan kriogendir və qaynama temperaturu təxminən −196°C-dir. Dəriyə qısa müddətdə tətbiq ediləndə hüceyrədaxili və hüceyrəxarici buz kristalları, damar stazı və sonrakı toxuma zədələnməsi yaranır. Nəticədə seçilmiş lezyon tədricən nekroza uğrayaraq ayrılır və yerində yeni epitel formalaşır.

Soyuq ilə müalicə üçün dermatologiyada ən çox maye azotdan istifadə edilir. Sovet dövründə bu maddəyə rus dilindən gələn “жидкий азот” ifadəsi ilə də müraciət olunurdu. Maye azot təxminən mənfi 196 dərəcə temperaturda qaynar. Krioterapiya zamanı maye azot dərinin patoloji nahiyəsinə kontrollu şəkildə tətbiq edilir və hədəf toxuma dondurularaq zədələnir.

Krioterapiya hansı dəri problemlərində istifadə edilir?

Krioterapiyanın uyğun olub-olmaması lezyonun dəqiq diaqnozundan, qalınlığından, anatomik sahədən, pasiyentin dəri fototipindən və alternativ müalicələrdən asılıdır. Ən çox istifadə sahələrinə viral ziyillər, aktinik keratoz, seçilmiş seboreik keratozlar, molluskum kontakiozum və bəzi xoşxassəli törəmələr daxildir.

Bir çox dəri xəstəlikləri maye azotla müalicə edilə bilər. Xüsusilə ziyillər, kondilomalar, seçilmiş ət xalları və digər səthi dəri törəmələri maye azotla dondurularaq aradan qaldırıla bilər. Bununla yanaşı hər törəmə krioterapiya üçün uyğun deyil və şübhəli dermatoonkoloji lezyonlarda əvvəlcə dəqiq diaqnoz tələb olunur.

Papillomanın yandırılması krio ilə aparıla bilərmi?

“Papilloma” gündəlik dildə müxtəlif dəri törəmələri üçün işlədilə bildiyi üçün əvvəlcə hansı lezyonun nəzərdə tutulduğu dəqiqləşdirilməlidir. HPV mənşəli ziyillərin bir çoxunda krioterapiya istifadə oluna bilər. Acrochordon kimi yumşaq fibroepitelial törəmələrdə isə krioterapiya, snip excision və elektrokoaqulyasiya kimi müxtəlif variantlar mövcuddur. Papillomaların müalicəsi barədə ayrıca məlumat üçün papillomanın müalicəsi məqaləsinə baxa bilərsiniz.

Əslində krioterapiya zamanı törəmə “yandırılmır”, dondurulur. “Papillomanın yandırılması” ifadəsi gündəlik danışıqda istifadə olunsa da, krioterapiyada mexanizm soyuqla destruksiyadır.

Kondilomaların yandırılması krioterapiya ilə mümkündürmü?

Genital ziyillərin müalicəsində krioterapiya istifadə olunan əsas prosedural üsullardan biridir. Lakin “ən effektiv” üsul bütün pasiyentlər üçün eyni deyil; lezyonların sayı, ölçüsü, lokalizasiyası, pasiyentin seçimi və alternativ preparatlar nəzərə alınır.

HPV mənşəli cinsi ziyillərin krioterapiya ilə dondurulması mümkündür. Digər adı kondiloma olan bu törəmələrin müalicəsi ölçüsündən, sayından və lokalizasiyasından asılı olaraq müxtəlif üsullarla aparıla bilər. Krioterapiya qısa prosedurdur və bir çox pasiyentdə kabinet şəraitində icra olunur, lakin prosedur zamanı ağrı və göynəmə mümkündür və bəzən təkrar seanslar lazım gəlir.

Ziyillərin müalicəsində krioterapiyanın rolu nədir?

Ziyillərdə tək bir “ən effektiv” müalicə yoxdur. Salisilik turşu, krioterapiya və başqa üsullar ziyilin tipi, sayı, sahəsi və əvvəlki müalicələrə görə seçilir. Əl-ayaq ziyillərində krioterapiya geniş istifadə olunur, lakin ağrılı ola bilər və çox vaxt bir neçə seans tələb edir.

Ziyillərin ləğvi bir neçə üsulla aparıla bilər. Ziyillərin növləri çox olduğu üçün hər bir növün özünəməxsus müalicə yanaşması ola bilər. Əl və ayaq ziyillərində krioterapiya tez-tez seçilən üsullardandır. Göynəmə və ağrı ola bilər; çapıqlaşma ehtimalı aşağı olsa da sıfır deyil. Ziyillərin müalicəsi haqqında daha ətraflı məlumat üçün ziyillərin müalicəsi məqaləsinə baxa bilərsiniz.

Krioterapiya proseduru necə aparılır və nə qədər çəkir?

Əvvəlcə lezyonun diaqnozu və krioterapiyaya uyğunluğu qiymətləndirilir. Maye azot sprey, kontakt prob və ya seçilmiş hallarda pambıqlı aplikatorla tətbiq edilə bilər. Dondurma müddəti lezyonun növünə və qalınlığına görə dəyişir; qalın ziyillərdə bir neçə freeze–thaw sikli lazım ola bilər.

Krioterapiya proseduru çox vaxt qısa çəkir və bir neçə lezyon üçün ümumi qəbul müddəti təxminən bir neçə dəqiqədən 10–15 dəqiqəyə qədər ola bilər. Dəri törəmələrinin sayı və mürəkkəbliyi artdıqca prosedur müddəti də uzana bilər.

Krioterapiya ağrılıdırmı? Yerli anesteziya lazımdırmı?

Maye azot tətbiqi zamanı sancma, yanma və göynəmə hissi yarana bilər. Ağrının səviyyəsi dondurma müddətinə, anatomik sahəyə, lezyonun qalınlığına və fərdi ağrı həssaslığına görə dəyişir. Kiçik səthi lezyonlarda inyeksiya ilə yerli anesteziya çox vaxt tələb olunmur, lakin daha böyük, qalın və ağrılı sahələrdə keyitmə nəzərdən keçirilə bilər.

Dəri törəmələrinin maye azotla dondurulması zamanı əksər kiçik lezyonlarda inyeksiya ilə yerli keyidiciyə ehtiyac olmur. Lakin prosedur tam ağrısız deyil; soyuğa bağlı sızlama, göynəmə və ağrı yarana bilər. Bir çox pasiyent prosedurdan sonra gündəlik fəaliyyətinə qayıda bilir, amma ağrı və şişkinliyin dərəcəsi müalicə sahəsinə görə dəyişə bilər.

Krioterapiyadan sonra nə baş verir?

Müalicə olunan sahədə əvvəlcə ağarma, daha sonra qızartı və şişkinlik yarana bilər. Bir neçə saat ərzində şəffaf və ya qanlı qabarcıq əmələ gəlməsi mümkündür. Sonrakı günlərdə qabıq yaranır və lezyon tədricən ayrılır. Sağalma müddəti üz, əl, ayaq və baldır kimi nahiyələrdə fərqli ola bilər.

Dəri törəmələrinin dondurularaq ləğvi zamanı törəmələr adətən dərhal düşmür. Maye azotla toxuma kontrollu şəkildə zədələnir; sonrakı günlərdə sahə tündləşə, qabıq bağlaya və tədricən ayrılar. Bir çox səthi lezyonda bu proses təxminən 1–3 həftə davam edə bilər, lakin dəqiq müddət anatomik sahə və dondurma dərinliyindən asılıdır.

Krioterapiyadan sonra qulluq necə olmalıdır?

• Müalicə sahəsini təmiz saxlayın və həkimin verdiyi yara baxımı təlimatına əməl edin.
• Qabarcığı məqsədli şəkildə partlatmayın; sürtünən sahədə lazım olduqda sadə sarğı istifadə edilə bilər.
• Qabığı qoparmayın və sahəni travmadan qoruyun.
• Sağalma dövründə günəşdən qorunma piqment dəyişikliklərinin görünməsini azaltmağa kömək edə bilər.
• Artan qızartı, irinli axıntı, getdikcə güclənən ağrı və ya qızdırma yaranarsa həkimlə əlaqə saxlayın.

Krioterapiyanın yan təsirləri və fəsadları

Krioterapiya ümumilikdə geniş istifadə olunan prosedurdur, lakin tam risksiz deyil. Yan təsirlər dondurma müddəti, sahə, dərinin rəngi və fərdi sağalma xüsusiyyətlərinə görə dəyişə bilər.

Bütün prosedurlar kimi krioterapiyanın da yan təsirləri və fəsadları ola bilər. Həddindən artıq və ya dərin dondurma toxuma nekrozu, uzun sağalan yara və çapıq riskini artıra bilər. Prosedurdan sonra dəridə ağ ləkə — hipopiqmentasiya — yarana bilər; bəzi hallarda bu dəyişiklik qalıcı ola bilər. Krioterapiyadan sonra çapıq riski də sıfır deyil. Ona görə prosedur diaqnozu dəqiqləşdirilmiş lezyonda, uyğun texnika ilə aparılmalıdır.

Krioterapiya kimlərdə və hansı törəmələrdə uyğun deyil?

Krioterapiya diaqnozu bilinməyən hər törəməyə tətbiq edilməməlidir. Xüsusilə histopatoloji material lazım olan lezyonlarda destruktiv üsul diaqnostik toxumanı məhv edə bilər.

• melanoma şübhəsi olan piqmentli törəmələr;
• diaqnozu qeyri-müəyyən lezyonlar;
• histopatoloji qiymətləndirmənin vacib olduğu törəmələr;
• qan dövranının zəif olduğu bəzi nahiyələr;
• Raynaud fenomeni, soyuq urtikariyası və digər soyuqla ağırlaşan vəziyyətlərdə seçilmiş hallarda;
• piqment dəyişikliyinin xüsusilə arzuolunmaz olduğu tünd dəri fototiplərində ehtiyatla.

Xallar və ət xalları maye azotla götürülə bilərmi?

Xalların yandırılması maye azotla aparıla bilərmi?

Melanositik xalın və ya piqmentli törəmənin diaqnozu dəqiq deyilsə, krioterapiya seçilməməlidir. Çünki destruktiv prosedur sonrakı histopatoloji qiymətləndirmə imkanını aradan qaldıra bilər. Şübhəli xal əvvəlcə klinik və dermatoskopik müayinə ilə qiymətləndirilməli, ehtiyac olduqda dəri biopsiyası aparılmalıdır.

Xalların götürülməsi istəyi ilə klinikaya tez-tez müraciətlər olunur. Hər xalın növünə görə götürülmə qaydası və üsulu fərqlidir. Əvvəlcə dermatoloq tərəfindən törəmənin dəqiq qiymətləndirilməsi aparılmalıdır. Histopatoloji müayinə tələb edən və ya melanoma ehtimalı olan piqmentli törəmə maye azotla məhv edilməməlidir.

Ət xallarının yandırılması maye azotla aparıla bilərmi?

Ət xalı — akroxordon və ya fibroepitelial polip — xoşxassəli dəri törəməsidir və melanocitik xal/nevus ilə eyni anlayış deyil. Krioterapiya uyğun seçilmiş ət xallarında mümkün variantlardan biridir; snip excision və elektrokoaqulyasiya da istifadə oluna bilər.

Ət xalları xoşxassəli dəri törəmələridir. Onların ləğvi bir neçə üsulla aparıla bilər. Krioterapiya zamanı maye azot törəməyə tətbiq edilərək dondurma destruksiyası yaradılır və sonrakı günlərdə törəmə tədricən ayrılır.

Dəri xərçənginin krioterapiya ilə müalicəsi mümkündürmü?

Krioterapiya bütün dəri xərçəngləri üçün standart müalicə deyil. Seçilmiş, kiçik, nazik və səthi keratinositik şişlərdə — məsələn, müəyyən superficial BCC və SCC in situ ocaqlarında — təcrübəli həkim tərəfindən və diaqnoz təsdiqləndikdən sonra istifadə edilə bilər. Melanoma krioterapiya ilə müalicə edilmir.

Dəri xərçəngi geniş anlayışdır və müxtəlif növlərin müalicəsi fərqlidir. Krioterapiya yalnız seçilmiş aşağı riskli və səthi keratinositik şişlərdə nəzərdən keçirilə bilər. Diaqnozu qeyri-müəyyən və histopatoloji qiymətləndirmə tələb edən törəmə əvvəlcə biopsiya edilməlidir. Melanoma üçün krioterapiya uyğun müalicə deyil. Qərar dermatoonkoloji qiymətləndirmə əsasında verilməlidir.

Bazal hüceyrəli karsinoma haqqında ayrıca məlumat üçün bazal hüceyrəli karsinoma məqaləsinə baxa bilərsiniz.

Uşaqlarda krioterapiya aparılırmı?

Krioterapiya uşaqlarda da istifadə edilə bilər, lakin yaş, ağrıya tolerantlıq, lezyonun tipi və alternativ müalicələr nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə ziyillərdə prosedur ağrılı ola bildiyi üçün kiçik uşaqlarda hər zaman ilk seçim olmaya bilər.

Bəli, krioterapiya seçilmiş uşaqlarda tətbiq edilə bilər. Lakin “yaş fərqi yoxdur” demək düzgün deyil; uşağın yaşı, qorxu və ağrıya tolerantlığı, lezyonun sayı və lokalizasiyası nəzərə alınmalıdır. Uşaqlarda molluskum və ziyillərin müalicəsində krioterapiya bəzi hallarda istifadə oluna bilər, amma alternativ üsullar da mövcuddur. Uşaq dəri xəstəliklərində müalicə fərdiləşdirilməlidir.

Krioterapiya haqqında tez-tez verilən suallar

Krioterapiyadan sonra qabarcıq normaldırmı?

Bəli. Şəffaf və ya qanlı qabarcıq krioterapiyadan sonra gözlənilən reaksiyalardan biri ola bilər. Qabarcığı məqsədli şəkildə partlatmamaq və sahəni travmadan qorumaq tövsiyə olunur.

Krioterapiyadan sonra iz qala bilərmi?

Bəli. Hipopiqmentasiya, hiperpiqmentasiya və daha nadir hallarda çapıq yarana bilər. Risk dondurma dərinliyi, sahə və dəri fototipindən asılıdır.

Ziyil bir seansda yox olurmu?

Bəzən kiçik ziyil bir seansdan sonra aradan qalxa bilər, amma çox pasiyentdə təkrar krioterapiya seansları tələb olunur.

Krioterapiyadan sonra işə qayıtmaq olar?

Kiçik səthi prosedurlardan sonra bir çox pasiyent gündəlik fəaliyyətinə davam edə bilir. Ayaqaltı və ya böyük sahələrdə ağrı və şişkinlik daha çox ola bilər.

Maye azotla müalicə evdə edilə bilərmi?

Dermatoloji krioterapiyada istifadə olunan maye azot və klinik dondurma texnikası evdə istifadə olunan “freeze” məhsullarından fərqlidir. Şübhəli, piqmentli, üz və genital sahədə yerləşən lezyonları özbaşına dondurmaq düzgün deyil.

Nəticə

Krioterapiya dermatologiyada praktik və effektiv prosedurdur, lakin onun nəticəsi düzgün diaqnoz, uyğun lezyon seçimi, dondurma texnikası və prosedurdan sonrakı qulluqdan asılıdır. Hər ziyil, xal, papilloma və ya dəri xərçəngi eyni qaydada maye azotla müalicə edilmir.