Uşaq dəri xəstəlikləri pediatrik dermatologiyanın bir parçasıdır və uşaqlıq dövründə çox yayılmış sağlıq problemidir: bəzi səpgilər zərərsiz və keçicidir, bəziləri isə infeksiya və ya allergik/iltihabi səbəblərlə əlaqəli ola bilər. Bu bələdçi uşaqlarda dəri xəstəlikləri mövzusunu praktik və təhlükəsiz yanaşma ilə izah edir: hansı əlamətlər normal sayılır, hansı hallarda dərhal həkimə getmək lazımdır, evdə nə edə bilərsiniz və hansı “mazlar”a ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
Bu məqalə uşaqlarda rast gəlinən dəri xəstəliklərinə, səpgilərə və yaşa uyğun yanaşmaya həsr edilmişdir. Bütün yaş qruplarında rast gəlinən dəri xəstəliklərinin növləri və əlamətləri haqqında daha geniş məlumat üçün ümumi dermatoloji bələdçiyə baxa bilərsiniz.
Qısa cavab
Uşaqlarda dəri səpgiləri, quruluq, ekzema və infeksiyalar müxtəlif səbəblərlə yarana bilər. Bir çox səpgi keçicidir, lakin qızdırma, halsızlıq, sürətlə yayılan səpgi və ya nəfəs darlığı olduqda təcili tibbi qiymətləndirmə tələb olunur. Müalicə uşağın yaşına və səpginin dəqiq səbəbinə uyğun seçilir.
Uşaqlarda dəri niyə daha həssasdır?
Uşaqların dəri baryeri böyüklərə nisbətən daha nazik və həssasdır. Buna görə qıcıqlandırıcı maddələr (sabunlar, ətirlər), istilik, tər, sürtünmə və bəzi infeksiyalar daha tez səpgiyə səbəb ola bilər. Xüsusən də yeni doğulmuşlarda dəri xəstəlikləri çox vaxt keçici və fizioloji olur, amma bəzən infeksiyanı da göstərə bilər.
Yeni doğulmuşlarda dəri xəstəlikləri və səpgilər
Yeni doğulmuşlarda dəri xəstəlikləri deyəndə çox vaxt aşağıdakı keçici vəziyyətlər nəzərdə tutulur:
- Eritema toksikum: bədəndə xırda qızartılı səpgilər, bir neçə gün–həftə ərzində keçə bilər.
- Milia: burun-üzdə xırda ağ nöqtələr (dəri altı “düyüncük” kimi) – sıxmamaq lazımdır.
- Neonatal akne: üz bölgəsində sızanaqvari səpgilər – əksər hallarda öz-özünə azalır.
- Bez dermatiti: bez nahiyəsində qızartı, qıcıqlanma.
Körpədə səpgiyə qızdırma, qidalanmadan imtina və halsızlıq qoşulursa, mütləq müayinə olunmalıdır.
Uşaqlarda dəri səpgiləri: səbəblər və necə fərqləndirmək olar?
Uşaqlarda dəri səpgiləri müxtəlif səbəblərlə yaranır. Praktik olaraq aşağıdakı suallar diaqnostik yanaşmanı asanlaşdırır:
- Səpgi qaşınırmı, yoxsa ağrılıdır?
- Qızdırma varmı?
- Səpgi hansı nahiyədə başlayıb (üz, bədən, bez nahiyəsi, qollar-ayaqlar, baş dərisi)?
- Yeni qida, dərman, şampun/sabun və ya paltar yuyucu dəyişibmi?
- Ailədə və ya bağçada oxşar səpgi olan varmı? (qoturluq, virus infeksiyaları)
Uşaqlarda dəri quruluğu: ən yayğın şikayətlərdən biri
Uşaqlarda dəri quruluğu (kseroz) bəzən təkbaşına olur, bəzən də atopik dermatit/ekzema ilə əlaqəlidir. Quruluq olan dəridə çatlar, qaşınma, qızarma, xüsusən qış aylarında artma tipikdir.
Təhlükəsiz evdə qayğı
- İlıq, qısa duş (uzun və isti duş quruluğu artırır).
- Ətirsiz, yumşaq təmizləyici.
- Duşdan sonra dərini yüngül qurulayıb nəmləndirici çəkmək.
- Pambıq paltar, həddindən artıq tərləmədən qorunma.
Atopik dermatit (ekzema): uşaqlarda ən çox rastlanan xroniki problem
Atopik ekzema adətən qaşınma, quruluq, qızartı və dövri alovlanmalarla gedir. Körpələrdə yanaq və bədən, daha böyük uşaqlarda isə dirsək/diz büküşləri daha çox təsirlənə bilər.
Alovlanmanı artıran faktorlar
- Quru hava, isti və tərləmə
- Ətirli məhsullar, sərt şampun və sabunlar
- Geyim sürtünməsi (yun, sintetik)
- Bəzi uşaqlarda allergenlər (fərdi yanaşma vacibdir)
Ekzema şübhəsində düzgün diaqnoz və uyğun müalicə üçün pediatr/dermatoloq müayinəsi daha doğrudur.
Uşaq bezi dermatiti: qızartı nə vaxt göbələk ola bilər?
Bez nahiyəsində qızartı çox vaxt qıcıqlanma ilə bağlıdır. Amma qızartı kəskin, parlaq, sərhədləri aydın və xırda “peyk” səpgiləri (satellit) varsa, kandida ehtimalı artır. Uzun çəkirsə və ya uşaq narahatdırsa, müayinə məsləhətdir.
Körpələrdə istidən yaranan səpgilər (istilik səpgisi)
Körpələrdə istidən yaranan səpgilər (miliaria) adətən boyun, kürək, sinə və büküşlərdə xırda qızartılı səpgilər şəklində olur və tərləmə ilə artır.
Nə etmək olar?
- Uşağı həddindən artıq geyindirməmək
- Otağı sərin saxlamaq, tərləməni azaltmaq
- Qıcıqlandırmayan yüngül nəmləndirici istifadə etmək
Bakterial, virus və göbələk dəri infeksiyaları
Pediatrik qrupda infeksion mənşəli dəri xəstəliklərinə tez-tez rast gəlinir. Bakterial, viral və parazitar dermatozlarla klinikamıza müraciətlər olur.
Bakterial infeksiyalar (məsələn, impetiqo)
Bakterial dermatozlar dəridə qabıqlanma, suluqlanma və yaralar verə bilər. Bal rəngli qabıqlar, irinli sızanaqvari lezyonlar və sürətlə yayılma impetiqo kimi infeksiyaları düşündürə bilər. Uşağın bağçaya getməsi və yaxın təmas yayılmanı artırır.
Virus səpgiləri
Virus mənşəli dəri xəstəlikləri geniş spektrə malikdir. Bəzi viral dəri xəstəlikləri uşaqlarda ziyil və molluskum kimi törəmələr yarada bilər. Suçiçəyi, enteroviruslar və digər virus infeksiyaları da səpgilərə səbəb ola bilər. Qızdırma və ümumi vəziyyət mütləq qiymətləndirilməlidir.
Göbələk infeksiyaları
Dairəvi, kənarı daha aktiv olan qaşınan ləkələr (tinea corporis) və ya saçlı dəridə saç qırılması və tökülmə (tinea capitis) göbələk infeksiyasını düşündürür.
Qoturluq (skabies), bit və digər parazitar problemlər
Parazitar infeksiyalar uşaqlarda qaşınma və qızartı problemi verə bilər. Güclü gecə qaşınması, ailə üzvlərində oxşar şikayətlər, biləklərdə və büküşlərdə səpgilər qoturluq ehtimalını artırır. Belə hallarda müalicə ailə üzvlərini və yaxın təmasları da nəzərə almalıdır.
Övrə (urtikaria): allergiya həmişə səbəbdir?
Urtikaria adətən qaşınan, yerini dəyişən qabarmalarla gedir. Bəzən qida və dərmanlarla bağlıdır, bəzən isə infeksiyadan sonra yaranır. Üz, dil və ya dodaq şişməsi nəfəs darlığı ilə müşayiət olunursa, təcili tibbi yardım tələb olunur.
Psoriaz (pullu dəmrov) uşaqlarda necə görünür?
Uşaqlarda dəmrovun bir çox növü var. Onlardan psoriaz bəzən diz-dirsəkdə pullu, sərhədli ləkələr, bəzən baş dərisində qalın kəpəkvari qabıqlanma kimi özünü göstərə bilər. Uşaqlarda müalicə planı yaşa və sahəyə görə seçilməlidir; özbaşına güclü steroid istifadəsi risklidir.
Uşaqlarda dəri altı səpgilər: komedon, milia, folikulit
Uşaqlarda dəri altı səpgilər dedikdə valideynlər çox vaxt xırda “düyüncüklər”i nəzərdə tutur: milia (xırda ağ nöqtələr), komedonlar, tük kökü iltihabı (folikulit) və ya keratoz pilaris kimi vəziyyətlər. Sıxmaq və sərt skrablar problemi artıra bilər.
Başda dəri xəstəlikləri: kəpək, seboreya və saçlı dəridə səpgilər
Uşaqlarda saçlarda qabıqlanma və qaşınma şikayəti bəzən psoriazla əlaqəli olur. Uşaqlarda psoriaz yalnız saçlı dəridə qabıqlanma ilə deyil, bədəndə damcıvari qabıqlı qızartılarla da özünü göstərə bilər.
Başda dəri xəstəlikləri uşaqlarda kəpəklənmə, qaşınma, qabıqlanma və qızartı ilə gedə bilər.
- Seboreik dermatit: körpələrdə “beşik kəpəyi” kimi görünə bilər.
- Psoriaz: qalın qabıqlanma və sərhədli ləkələr.
- Tinea capitis: saç qırılması, tökülmə sahələri, bəzən limfa düyünlərinin böyüməsi.
Uşaqlarda səpgilərə qarşı maz: nə zaman istifadə etməli, nədən ehtiyat etməli?
“Uşaqlarda səpgilərə qarşı maz” axtarışı çox yayğındır, amma düzgün seçim səpginin səbəbindən asılıdır. Bir səpgiyə uyğun olan maz digər səpgini ağırlaşdıra bilər. Ona görə uşaq dəri xəstəlikləri zamanı dermatoloq rəyi vacibdir
Ən çox edilən səhvlər
- Güclü steroidli mazları xüsusən üz və bez nahiyəsində özbaşına, uzun müddət istifadə etmək.
- İnfeksion səpgidə diaqnoz qoyulmadan yalnız steroid sürtmək.
- Qoturluqda tək uşağı müalicə edib ailəni nəzərə almamaq.
- Həddindən artıq antiseptiklərlə dərini qıcıqlandırmaq.
Səpginin tipi aydın deyilsə, qıcıqlandırıcıları dayandırmaq, ətirsiz nəmləndirici və uyğun gigiyena ilə yanaşı həkim müayinəsini planlaşdırmaq lazımdır.
Uşaq üçün dermatoloq seçərkən nələrə diqqət etməli?
Dermatoloq Mehdi İskəndərli qeyd edir ki, uşaq dəri xəstəlikləri bir-birinə bənzədiyi üçün bəzi hallarda differensial diaqnostika çətinləşir. Məsələn, uşağın dərisində qabıqlı qızartılar dermatit və ya psoriazla əlaqəli ola bilər. Diaqnozun dəqiqləşdirilməsi üçün seçilmiş hallarda dəri biopsiyası tələb oluna bilər. Düzgün diaqnoz uğurlu müalicənin əsas şərtlərindəndir.
Etibarlılığı artıran meyarlar
- Uşaq dermatologiyası təcrübəsi və differensial diaqnostika bacarığı.
- Müalicədə ən uyğun və az riskli yanaşmanın seçilməsi.
- Ehtiyac olduqda planlı kontrol müayinələri.
Yekun
Uşaq dəri xəstəliklərinin müayinəsi, müalicəsi və profilaktikası dermatoloq tərəfindən aparılır. Bəzi pediatrik dəri problemləri ana bətnində yaranır, digərləri isə uşaq dünyaya gəldikdən sonra ortaya çıxır. Bu xəstəliklərin bir qismi keçici olur və dərman müalicəsi tələb etməyə bilər.
Lakin bəzi uşaq dəri xəstəlikləri irsi xarakter daşıyır və xroniki və ya proqressiv gediş göstərə bilər. Genodermatozların erkən diaqnozu, müvafiq hallarda sistemik ağırlaşmaların qarşısının alınması və izlənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Buna görə uşaqlarda dəri xəstəliklərinin düzgün qiymətləndirilməsi üçün dermatoloq müayinəsi vacib ola bilər.
Uşaq dəri xəstəlikləri haqqında tez-tez verilən suallar
Uşaqda səpgi nə vaxt təhlükəlidir?
Qızdırma, halsızlıq, sürətlə yayılan qızartı, basanda solmayan bənövşəyi səpgi, nəfəs darlığı və ya irinli-ağrılı lezyonlar olduqda gecikmədən tibbi qiymətləndirmə lazımdır.
Yeni doğulmuşlarda səpgilər həmişə xəstəlikdir?
Xeyr. Bir çox səpgi keçicidir (milia, neonatal akne və s.). Amma ümumi hal pisləşirsə və ya qızdırma varsa, mütləq müayinə lazımdır.
Uşaqlarda dəri quruluğu üçün evdə nə etmək olar?
İlıq və qısa duş, ətirsiz yumşaq təmizləyici, duşdan sonra nəmləndirici, pambıq paltar və həddindən artıq isti mühitdən qaçınmaq faydalıdır.
“Uşaqlarda səpgilərə qarşı maz” seçərkən əsas qayda nədir?
Səpginin səbəbi bilinmirsə, güclü dərman mazları ilə özbaşına müalicəyə başlamaq risklidir. İrinli, ağrılı və ya uzun sürən səpgilərdə müayinə daha doğrudur.
Baş dərisində qabıqlanma həmişə kəpəkdir?
Xeyr. Seboreik dermatit, psoriaz və saçlı dərinin göbələyi (tinea capitis) oxşar görünə bilər. Saç qırılması və tökülmə sahələri varsa, göbələk ehtimalı artır.
Uşağınızda dəri səpgiləri və ya qaşınma problemi var?
Səpgilər uzun çəkirsə, yayılırsa və ya uşağın ümumi vəziyyətinə təsir edirsə, dermatoloji müayinədə dəqiq səbəbin müəyyənləşdirilməsi vacibdir.
