Psoriaz xəstəliyi nədir? Əlamətləri, növləri və müalicəsi

Psoriaz xəstəliyi nədir?

Psoriaz xəstəliyi immun sisteminin həddindən artıq aktivləşməsi və dəri hüceyrələrinin sürətlənmiş yenilənməsi ilə əlaqəli xroniki iltihabi xəstəlikdir. Dəridə iltihab nəticəsində hüceyrələr səthdə toplanır və tipik qızarmış, qalınlaşmış, pulcuqlu lövhələr əmələ gəlir.

Xəstəliyin gedişi dəyişkəndir: bəzi insanlarda yalnız bir neçə kiçik ocaq olur, digərlərində isə bədənin geniş sahələri tutula bilər. Psoriaz uzunmüddətli xəstəlik olsa da müasir müalicələrlə bir çox pasiyentdə yüksək səviyyədə nəzarət və uzun remissiya əldə etmək mümkündür.

Pullu dəmrov nədir?

Pullu dəmrov Azərbaycan dilində psoriaz üçün geniş istifadə olunan xalq adlarından biridir. Bu termin xalq arasında işlənən dəmrov adlarından yalnız biridir;

digər dəmrov növləri

isə göbələk, virus və ya başqa iltihabi dəri xəstəliklərini ifadə edə bilər. Pullu dəmrov ifadəsi plak tipli və ya vulqar psoriazın quru, qabıqlı, pulcuqlu görünüşündən yaranıb. Buna görə “psoriaz” və “pullu dəmrov” çox vaxt eyni xəstəliyi ifadə edir.

Psoriaz keçicidirmi?

Xeyr. Psoriaz yoluxucu deyil. Əl verməklə, eyni evdə yaşamaqla, dəri təması, geyim və ya məişət əşyalarının paylaşılması ilə başqasına keçmir. Psoriaz bakteriya, virus və ya göbələk infeksiyası deyil.

Psoriazın əlamətləri hansılardır?

Psoriaz əlamətləri xəstəliyin tipinə, tutulduğu nahiyəyə və ağırlıq dərəcəsinə görə dəyişir. Ən tipik əlamətlər bunlardır:

• sərhədləri aydın qızarmış və qalınlaşmış lövhələr;
• ağ və ya gümüşü pulcuqlanma;
• qaşınma, yanma, göynəmə və həssaslıq;
• dərinin quruması və çatlaması;
• bəzən çat və ya travmaya bağlı qanama;
• saçlı dəridə qalın qabıqlanma;
• dırnaqlarda xırda çuxurlanma, qalınlaşma, rəng dəyişikliyi və yataqdan ayrılma.

Psoriaz ən çox harada olur?

Psoriazın növləri və şəkilləri

İnternetdə “psoriaz şəkilləri” ilə öz səpgisini müqayisə etmək geniş yayılıb. Lakin təkcə şəkilə baxmaqla diaqnoz qoymaq düzgün deyil. Psoriazın müxtəlif klinik formaları var və ekzema, seboreya, göbələk xəstəlikləri və başqa dermatozlarla oxşarlıq göstərə bilər.

Plak tipli və ya vulqar psoriaz

Ən çox rast gəlinən formadır. Dirsək, diz, saçlı dəri, bel və gövdədə sərhədləri aydın, qızarmış və üzəri pulcuqlu lövhələrlə xarakterizə olunur. Gündəlik dildə “pullu dəmrov” deyiləndə çox vaxt bu forma nəzərdə tutulur.

Quttat və ya damcıvari psoriaz

Bədəndə çoxsaylı xırda damcıvari səpgilərlə gedir. Xüsusilə uşaqlarda və gənclərdə streptokok boğaz infeksiyasından sonra ortaya çıxa bilər.

İnvers psoriaz

Qoltuqaltı, qasıq, süd vəzi altı və digər büküş nahiyələrində görünür. Nəm mühitə görə pulcuqlanma az, qızartı isə daha hamar ola bilər.

Pustulyoz psoriaz

Steril pustullarla müşahidə olunan daha nadir formadır. Lokal ola bilər, lakin geniş yayılmış pustulyoz forma sistemik simptomlarla gedə və təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edə bilər.

Eritrodermik psoriaz

Dərinin çox geniş sahəsində qızartı, soyulma və sistemik pozğunluqlarla gedə bilən nadir, ağır formadır və təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.

Psoriaz niyə yaranır və nə alovlandırır?

Psoriazın tək bir səbəbi yoxdur. Genetik meyl, immun sisteminin qeyri-normal aktivləşməsi və ətraf mühit faktorları birlikdə rol oynayır. Psoriaz “qanın çirklənməsi”, “qan qatılaşması” və ya gigiyena çatışmazlığı səbəbindən yaranmır.

Psoriazın immun mexanizmləri və yaranma səbəbi haqqında daha geniş məlumatı
psoriazın yaranma səbəbi
mövzusunda da oxuya bilərsiniz.

Psoriaz xəstəliyi necə yaranır?

Psoriazı nə alovlandıra bilər?

• psixoloji stress;
• dəri travması, cızıq, kəsik və günəş yanığı — Koebner fenomeni;
• xüsusilə streptokok infeksiyası kimi bəzi infeksiyalar;
• soyuq və quru hava;
• siqaret və yüksək alkoqol qəbulu;
• bəzi dərmanlar;
• sistemik kortikosteroidlərin qəfil dayandırılması kimi müəyyən klinik vəziyyətlər.

Tətikləyicilər hər pasiyentdə eyni olmur. Bir insanda stress ön planda ola bilər, digərində isə infeksiya və ya dəri travması əsas alovlandırıcı rol oynaya bilər.

Psoriaz yalnız dəri xəstəliyidirmi?

Xeyr. Psoriaz xroniki multisistem iltihabi xəstəlik hesab olunur. Dəri əlamətləri əsas klinik görünüş olsa da, dırnaqlar və oynaqlar tutula bilər və bəzi yanaşı xəstəliklərin ehtimalı arta bilər.

Dırnaq psoriazı

Dırnaqlarda xırda çuxurlanma, sarımtıl rəng dəyişikliyi, qalınlaşma, dırnağın yataqdan ayrılması və dırnaqaltı keratoz yarana bilər. Dırnaqda qalınlaşmanın başqa səbəbləri də olduğuna görə göbələk infeksiyası və digər xəstəliklərlə fərqləndirmə vacibdir. Mövzu haqqında əlavə olaraq
dırnaqda qalınlaşmanın səbəbləri
məqaləsinə baxa bilərsiniz.

Psoriatik artrit

Psoriazlı pasiyentlərin bir hissəsində psoriatik artrit inkişaf edə bilər. Oynaq tutulmasının gec aşkarlanması qalıcı funksional zədələnmə riski yarada bilər.

• səhər oynaqlarda uzun sürən tutulma;
• barmaq və oynaqlarda ağrı və şişkinlik;
• bütün barmağın şişməsi — daktilit;
• daban və vətər birləşmə yerlərində ağrı — entezit;
• uzunmüddətli iltihabi bel ağrısı.

Psoriazla əlaqəli yanaşı xəstəliklər

Xüsusilə orta-ağır psoriazda piylənmə və metabolik sindrom, hipertoniya, dislipidemiya, şəkərli diabet, ürək-damar xəstəlikləri, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri və depressiya kimi vəziyyətlərə diqqət yetirilməsi məqsədəuyğundur. Bu xəstəliklərin olması müalicə seçiminə də təsir göstərə bilər.

Psoriazın diaqnozu necə qoyulur?

Psoriaz diaqnozu əksər hallarda dermatoloqun klinik müayinəsi ilə qoyulur. Səpgilərin görünüşü və paylanması, saçlı dəri, dırnaqlar və bədən büküşləri qiymətləndirilir. Oynaq şikayəti varsa psoriatik artrit ehtimalı ayrıca araşdırılır.

Tipik olmayan hallarda göbələk müayinəsi, laborator analizlər və ya
dəri biopsiyası
kimi əlavə üsullar differensial diaqnoz üçün lazım ola bilər. Biopsiya tipik psoriazın hər bir halında rutin tələb olunmur.

Psoriaz hansı xəstəliklərlə qarışa bilər?

• ekzema və atopik dermatit;
• seboreik dermatit;
• dermatofit göbələk infeksiyaları;
• liken planus;
• pityriazis rosea;
• kontakt dermatit;
• seçilmiş hallarda qotur və digər qaşınan dermatozlar.

Psoriaz və ekzema fərqi

Psoriazda lövhələr adətən daha aydın sərhədli və qalın pulcuqlu olur. Ekzemada isə qaşınma, sulanma və daha qeyri-dəqiq sərhədli iltihab ön planda ola bilər. Lakin klinik üst-üstə düşmə mümkündür.

Psoriaz və seboreya fərqi

Seboreik dermatit daha çox saçlı dəri, qaş arası və burun kənarı kimi yağlı sahələrdə sarımtıl və daha nazik qabıqlanma yaradır. Saçlı dəridə psoriazla seboreik dermatitin xüsusiyyətləri eyni vaxtda görünə bilər.

Psoriaz xəstəliyinin müalicəsi necə aparılır?

Psoriazın müalicəsi xəstəliyin yayğınlığına, tutulduğu nahiyələrə, həyat keyfiyyətinə təsirinə, dırnaq və oynaq tutulmasına, yanaşı xəstəliklərə və əvvəlki müalicələrə əsasən fərdiləşdirilir. Eyni səpgisi olan iki pasiyentin müalicə planı fərqli ola bilər.

Ağırlıq necə qiymətləndirilir?

Dermatoloqlar xəstəliyin ağırlığını qiymətləndirərkən bədən səthinin nə qədər hissəsinin tutulduğunu (BSA), səpgilərin klinik ağırlığını (PASI) və həyat keyfiyyətinə təsiri (DLQI) kimi göstəriciləri nəzərə ala bilərlər. Üz, genital sahə, əl-ayaq, saçlı dəri və dırnaqlar kimi yüksək təsirli nahiyələrdə məhdud səpgilər belə pasiyent üçün ağır problem yarada bilər.

1. Yerli müalicələr

Yüngül və məhdud psoriazda nəmləndiricilər, topikal kortikosteroidlər, vitamin D analoqları, keratolitik vasitələr və seçilmiş nahiyələrdə digər steroid-sparing preparatlar istifadə oluna bilər. Dərmanın forması və gücü üz, büküş, saçlı dəri və qalın lövhələrdə fərqli seçilir.

2. Fototerapiya

Yayılmış və ya yerli müalicəyə kifayət qədər cavab verməyən psoriazda dermatoloq nəzarəti altında fototerapiya seçilə bilər. Dar zolaqlı UVB (NB-UVB) psoriazda geniş istifadə olunan üsullardandır. Fototerapiyanın təhlükəsizlik profili tətbiq olunan üsula və kumulyativ dozaya görə dəyişir; NB-UVB və PUVA eyni risk profilinə malik deyil. Buna görə “fototerapiya mütləq dəri xərçəngi yaradır” kimi ümumi yanaşma düzgün deyil.

3. Klassik sistemik müalicələr

Orta-ağır, geniş yayılmış, yüksək təsirli nahiyələri tutan və ya yerli müalicəyə cavab verməyən psoriazda sistemik preparatlar nəzərdən keçirilə bilər. Metotreksat, siklosporin və asitretin kimi dərmanların seçimi pasiyentin yaşı, yanaşı xəstəlikləri, laborator göstəriciləri və reproduktiv planı nəzərə alınmaqla aparılır.

4. Kiçik molekullu və bioloji müalicələr

Müasir sistemik müalicələrə seçilmiş pasiyentlərdə apremilast və deucravacitinib kimi oral hədəflənmiş preparatlar, həmçinin TNF, IL-17, IL-23 və IL-12/23 siqnal yollarını hədəfləyən bioloji dərmanlar daxildir. Hansı preparatın uyğun olması xəstəliyin ağırlığı, psoriatik artrit, yanaşı xəstəliklər, əvvəlki müalicələr və təhlükəsizlik profilinə əsasən seçilir.

Psoriaz üçün krem və mazlar

“Psoriaz üçün ən yaxşı krem” və ya “pullu dəmrov üçün maz” bütün pasiyentlər üçün eyni məhsul demək deyil. Saçlı dəri, üz, büküşlər, genital nahiyə və qalın plaklarda preparatın forması və gücü fərqli seçilir. Xüsusilə güclü kortikosteroidlərin özbaşına və uzunmüddətli istifadəsi düzgün deyil.

Evdə qulluq və gündəlik nəzarət

Psoriazın nəzarəti yalnız resept dərmanlarından ibarət deyil. Dəri baryerinin qorunması və fərdi triggerlərin müəyyən edilməsi alovlanmaların azalmasına kömək edə bilər.

• dərini qurutmayan yumşaq təmizləyicilərdən istifadə edin;
• çox isti və uzun duşlardan uzaq durun;
• duşdan dərhal sonra nəmləndirici tətbiq edin;
• səpgiləri qaşımaq və kobud sürtməkdən çəkinin;
• günəş yanığından qorunun;
• siqaretdən uzaq durmaq və yüksək alkoqol qəbulunu azaltmaq faydalıdır;
• artıq çəki varsa çəkinin idarə olunması ümumi sağlamlıq üçün əhəmiyyətlidir;
• müalicəni özbaşına dayandırmayın və dəyişdirməyin.

Dəri travması bəzi pasiyentlərdə zədələnən nahiyədə yeni psoriaz ocağı yarada bilər. Buna Koebner fenomeni deyilir.

Uşaqlarda psoriaz

Uşaqlarda psoriaz qızartı, pulcuqlanma və qaşınma ilə özünü göstərə bilər. Səpgilər böyüklərdəki klassik plaklardan daha nazik ola və üz, saçlı dəri, büküş sahələri kimi nahiyələrdə yerləşə bilər.

Uşaqlarda damcıvari psoriaz xüsusilə boğaz streptokok infeksiyasından sonra yarana bilər. Pediatrik psoriazda dərman seçimi uşağın yaşı, çəkisi, xəstəliyin yayğınlığı və tutulduğu nahiyələr nəzərə alınaraq aparılmalıdır.

Bu mövzu üçün ayrıca hazırlanmış
uşaqlarda damcıvari psoriaz
məqaləsinə baxa bilərsiniz.

Nə zaman dermatoloqa müraciət etməli?

• səpgilər yayılırsa və ya gündəlik həyata ciddi təsir edirsə;
• saçlı dəri, üz, genital sahə, əl-ayaq və ya dırnaqlar tutulubsa;
• qaşınma, ağrı, çatlama və qanama artırsa;
• oynaq ağrısı, səhər tutulması, barmaq şişməsi və ya daban ağrısı yaranıbsa;
• özbaşına istifadə edilən kremlər fayda vermirsə;
• diaqnozdan əmin deyilsinizsə və səpgilər göbələk və ya ekzema ilə qarışırsa;
• xəstəlik qəfil çox geniş yayılıbsa, ümumi vəziyyət pozulubsa və ya pustulyoz/eritrodermik psoriaz şübhəsi varsa təcili tibbi qiymətləndirmə lazımdır.

Psoriaz haqqında tez-tez verilən suallar

Psoriaz nədir?

Psoriaz immun mexanizmlərlə əlaqəli, xroniki və yoluxucu olmayan iltihabi xəstəlikdir. Dəri, dırnaq və oynaqları tuta bilər.

Pullu dəmrov nədir?

Pullu dəmrov Azərbaycan dilində psoriaz, xüsusilə plak tipli psoriaz üçün istifadə olunan xalq adlarından biridir.

Psoriaz yoluxucudurmu?

Xeyr. Psoriaz insandan insana keçmir və infeksion xəstəlik deyil.

Psoriaz niyə yaranır?

Genetik meyl, immun sisteminin pozulmuş iltihabi reaksiyası və müxtəlif triggerlər birlikdə rol oynayır. Stress, dəri travması, bəzi infeksiyalar, siqaret, alkoqol və bəzi dərmanlar alovlanmaya təsir göstərə bilər.

Psoriaz tam sağalırmı?

Psoriaz xroniki xəstəlikdir və hazırda xəstəliyə meyli birdəfəlik aradan qaldıran müalicə yoxdur. Buna baxmayaraq müasir yerli, sistemik və bioloji müalicələrlə bir çox pasiyentdə dəri əlamətlərini çox əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq və uzunmüddətli nəzarət əldə etmək mümkündür.

Psoriaz üçün krem varmı?

Bəli. Yüngül psoriazda yerli preparatlar əsas müalicələrdəndir, lakin preparatın növü və gücü səpginin yerləşməsinə və ağırlığına görə seçilməlidir.

Psoriaz daxili orqanlara təsir edə bilərmi?

Pullu dəmrov sistemik iltihabi xəstəlik hesab olunur. Psoriatik artrit, metabolik sindrom və ürək-damar riskinin artması kimi yanaşı vəziyyətlərə diqqət yetirilməlidir.

Psoriazla göbələk xəstəliyinin fərqi nədir?

Psoriaz immun-iltihabi xəstəlikdir və yoluxucu deyil. Dermatofit infeksiyası isə göbələk mənşəlidir və antifungal müalicə tələb edir. Klinik görünüş bəzən oxşar olduğuna görə düzgün diaqnoz vacibdir.

Qısa yekun

Psoriaz xəstəliyi və ya pullu dəmrov xroniki, yoluxucu olmayan, immun-iltihabi xəstəlikdir. Dəri əlamətləri ilə yanaşı dırnaq və oynaqlar da tutula bilər. Müalicə yalnız səpginin görünüşünə deyil, xəstəliyin yayğınlığına, həyat keyfiyyətinə, tutulduğu nahiyələrə və yanaşı xəstəliklərə əsasən seçilməlidir.

Əgər səpgiləriniz yayılırsa, dırnaq dəyişiklikləri, oynaq ağrısı və ya uzunmüddətli qabıqlanma varsa, özbaşına “dəmrov kremi” istifadə etmək əvəzinə dermatoloji diaqnoz daha düzgün yanaşmadır.