Dabanda çatlar – səbəbləri, müalicəsi və qarşısının alınması

Dabanda çatlar ayaq dabanında dərinin quruyub qalınlaşması və sonradan yarıq şəklində çatlaması ilə ortaya çıxan yayğın problemdir. Bəzən yalnız estetik narahatlıq yaradır, bəzən isə ağrı, qanama, yerimədə çətinlik və hətta infeksiya riski ilə müşayiət olunur. Xüsusilə daban dərisi sərtləşəndə, ayaq dərisinin elastikliyi azalanda və daban üzərinə düşən təzyiq artanda bu problem daha asan yaranır.

Dabanda çatlar çox vaxt sadəcə quru dəri ilə əlaqəli olsa da, hər zaman yalnız “quruluq” demək deyil. Bəzi hallarda yanlış ayaqqabı seçimi, uzun müddət ayaqüstə qalmaq, artıq çəki, ekzema, psoriaz, göbələk infeksiyası, diabet və qalxanabənzər vəz problemləri də bu vəziyyətə zəmin yarada bilər. Buna görə müalicədə əsas məqsəd təkcə dabanı yumşaltmaq deyil, həm də səbəbi düzgün müəyyən etməkdir.

Dabanda çatlar nədir?

Dabanda çatlar daban dərisində yaranan xətti yarıqlardır. Bu yarıqlar bəzən səthi olur, bəzən isə dərinləşərək ağrı, yanma və qanamaya səbəb ola bilir. Tibbi terminlə dəri çatına fissura deyilir; gündəlik dildə “daban çatlaması” və “daban partlaması” ifadələri də işlədilir.

Daban nahiyəsi bədən ağırlığını daşıdığı üçün burada mexaniki yük çox olur. Təzyiq artdıqda dabanaltı piy yastığı yanlara genişlənir. Kənardakı quru, qalınlaşmış dəri kifayət qədər elastik deyilsə, bu dartılma nəticəsində çatlar əmələ gələ bilər. ^[7]

Daban çatları nədən yaranır?

Daban çatları nədən yaranır sualının ən qısa cavabı budur: daban dərisi quruyur, qalınlaşır, elastikliyini itirir və təzyiq altında çatlayır. Amma bunu yaradan amillər çoxdur.

1. Dərinin quruluğu

Dabanda çatların ən yayğın səbəbi quru dəridir. Xüsusilə soyuq hava, quru iqlim, tez-tez isti su ilə yuma, sərt sabunlar və ayağa kifayət qədər nəmləndirici çəkməmək daban dərisinin su itirməsinə səbəb olur.

2. Dərinin qalınlaşması

Dabanın kənarlarında qalın və sərt dəri toplandıqda, yerimə zamanı həmin sahələrdə dartılma artır. Dəri elastik olmadıqda bu qalın qat üzərində çatlar əmələ gəlir.

3. Yanlış ayaqqabı seçimi

Arxası açıq ayaqqabılar, sərt dabanlı ayaqqabılar və ayağa tam uyğun olmayan modellər dabanın yanlara yayılmasını artırır. Bu da daban çatlarının səbəbi kimi çox önəmlidir.

4. Uzun müddət ayaqüstə qalmaq

Gün ərzində çox ayaqüstə qalmaq, çox gəzmək və bədən ağırlığının davamlı şəkildə daban üzərinə düşməsi çat riskini artırır.

5. Artıq çəki

Artıq çəkisi olan insanlarda daban çatlaması riski arta bilər. Çəki artdıqda daban yastığına düşən yük və kənarlardakı təzyiq yüksəlir. Bu da sərtləşmiş dəridə çatlama üçün zəmin yaradır.

6. Dermatozlar

Ekzema, atopik dermatit, psoriaz və bəzi keratodermiyalar dabanda quruluq, qabıqlanma və qalınlaşma yaradaraq çatlamaya səbəb ola bilər. Daban çatı ayrıca dəri problemi kimi qiymətləndirilsə də, bəzən əsas xəstəliyin əlamətidir.

7. Göbələk infeksiyası

Bəzi ayaq göbələyi formalarında, xüsusilə daban və ayaqaltı tutulduqda qabıqlanma, quruluq və çatlar görünə bilər. Bu halda yalnız nəmləndirici kifayət etmir. Barmaqlar arasında qabıqlanma və ayaqda qaşınma varsa, infeksiya ehtimalı da araşdırılır. ^[6]

8. Bəzi sistem xəstəliklər

Diabet və hipotiroidizm kimi xəstəliklər daban quruluğuna və çatlara meyli artıra bilər. Diabetlə əlaqəli hissiyyat azalması və qan dövranı pozğunluğu isə yaranın gec aşkarlanmasına və sağalmanın çətinləşməsinə səbəb ola bilər. Daban çatının olması təkbaşına bu xəstəliklərin diaqnozu deyil. ^{[4], [7]}

Dabanda çatlar müxtəlif xarici və daxili amillərlə əlaqəli ola bilər. Çox vaxt quruluq, qalınlaşma və mexaniki təzyiq birlikdə rol oynayır. Dəmrov adlandırılan bəzi dəri xəstəlikləri və kontakt dermatit də çatlara səbəb ola bilər; lakin hər daban çatını allergiya və ya dəmrov hesab etmək olmaz.

Ayağın göbələk infeksiyasında qaşıntılı qabıqlanma və ağrılı çatlar təkcə dabanda deyil, ayaqaltında və ayağın kənarlarında da görünə bilər. Pullu dəmrov — psoriaz — da dabanın qalınlaşmasına və çatlamasına səbəb ola bilər. Müalicədə bu vəziyyətlərin fərqləndirilməsi vacibdir. ^{[6], [7]}

Daban çatlaması necə yaranır?

Daban çatlamasının mexanizmini qısa şəkildə belə göstərmək olar:

Problem çox vaxt tədricən inkişaf edir. Buna görə qulluq yalnız çatın üzərinə krem çəkməkdən ibarət deyil: dərinin yumşaldılması və artıq təzyiqin azaldılması da vacibdir.

Kimlərdə daha çox olur?

• Quru dəriyə meyilli insanlarda
• Arxası açıq ayaqqabı geyinənlərdə
• Uzun müddət ayaqüstə işləyənlərdə
• Artıq çəkili şəxslərdə
• Yaşlılarda
• Diabeti olanlarda
• Ekzema və psoriazı olanlarda
• Ayaq göbələyi olanlarda
• Uşaqlarda da ayaqaltı dəri xəstəlikləri və quruluqla əlaqəli çatlar görülə bilər.

Dabanda çatlar şikayəti ilə klinikamıza tez-tez randevular alınır. Çünki dabanların çatlaması ciddi narahatlıq yarada bilər. Ağrı və göynəmə ilə özünü göstərən daban partlaması həm qadınlarda, həm də kişilərdə müşahidə olunur. Hər iki daban tutula, qalınlaşma və qabıqlanma da qoşula bilər. Bəzi pasiyentlərdə problem ayaqaltını əhatə edən dəri xəstəliyi fonunda yaranır.

Belə pasiyentlərdə ayaqaltı qabıqlı, qızartılı və qaşıntılı ola bilər. Dərin çatlar əlavə olaraq ağrı və göynəmə yaradır. Dermatoloq Mehdi İskəndərli qeyd edir ki, bəzi hallarda daban problemi ilə yanaşı ovuclarda və barmaq uclarında da çatlama, qalınlaşma və qabıqlanma müşahidə edilir. Bu əlamətlər əsas dəri xəstəliyinin qiymətləndirilməsində nəzərə alınır.

Daban çatlarının əlamətləri

Daban çatları hər zaman eyni görünmür. Əlamətlər yüngül quruluqdan dərin qanayan yarıqlara qədər dəyişə bilər.

• Daban dərisində quruluq
• Sərtləşmə və qalınlaşma
• Ağ və ya sarımtıl qalın dəri qatları
• Xətti çatlar
• Yeriyəndə ağrı
• Qaşınma və yanma
• Dərin çatlarda qanama
• Bəzən qızartı və iltihab

Daban çatlarında ilkin yanaşma diaqramı

Bu cədvəl ilkin istiqamət üçündür; diaqnozu və fərdi müayinəni əvəz etmir. ^{[3], [4], [5]}

← sağa-sola sürüşdürün →

Daban çatlarının müalicəsi

Daban çatlarının müalicəsi yalnız “bir krem sürtmək” deyil. Səbəbə görə fərqli yanaşma seçilir. Müalicənin əsas hissələri bunlardır:

Dərinin nəmləndirilməsi

Gündəlik qalın nəmləndiricilər daban dərisinin yumşalmasına və elastikliyinin artmasına kömək edir. Xüsusilə quru dəri üstünlük təşkil edirsə, bu müalicənin əsas hissəsidir.

Qalın dərinin yumşaldılması

Bəzi hallarda ureya və digər keratolitik maddələr olan vasitələr sərtləşmiş daban dərisini yumşalda bilər. Seçim dərinin qalınlığına və bütövlüyünə görə edilir. Açıq, qanayan, sulanan və ya infeksiyalaşmış çatın içinə bu vasitələri özbaşına çəkmək olmaz. Diabeti olan şəxsdə preparat və tətbiq sahəsi fərdi qiymətləndirilir. ^{[3], [8]}

Təzyiqin azaldılması

Uyğun ayaqqabı, yumşaq daban dəstəyi, bəzi hallarda silikon dabanlıq və bədən çəkisinin idarəsi müalicənin vacib hissəsidir.

Əsas xəstəliyin tapılması

Problem ekzema, psoriaz və ya göbələk infeksiyası ilə əlaqəlidirsə, yalnız kosmetik qulluq kifayət etməyə bilər. Diabet və qan dövranı problemi olduqda ayağın vəziyyəti ayrıca qiymətləndirilir. Hər xəstəyə daxilə dərman lazım deyil: əlavə müalicə yalnız diaqnoza və klinik ehtiyaca görə seçilir.

Daban çatlarının ev şəraitində müalicəsi

Daban çatlarının ev şəraitində müalicəsi əsasən səthi, infeksiyasız quruluq çatlarına aiddir. Aşağıdakı addımlar açıq yara, diabetik ayaq problemi, hissiyyat azalması və ya qan dövranı pozğunluğu üçün fərdi müalicə planını əvəz etmir.

1. Ayaqları yumşaq yuyun, uzun müddət suda saxlamayın

İlıq su və yumşaq təmizləyici ilə yuyun, dərini sürtmədən qurulayın. Çox isti su və uzunmüddətli islatma quruluğu artıra bilər. Diabet və hissiyyat azalması varsa, ayaqları suda saxlamayın. Barmaqlar arasını diqqətlə qurulayın. ^{[1], [4]}

2. Qalın nəmləndirici tətbiq etmək

Yuduqdan sonra dabanın quru, bütöv dərisinə uyğun krem və ya məlhəm çəkin. Qulluğu müntəzəm davam etdirin. Barmaqlar arasına qalın krem doldurmayın; bu sahədə artıq nəmlik arzuolunmazdır. ^{[2], [4]}

3. Gecə nəmi qoruyun

Axşam quru, bütöv daban dərisinə sadə vazelin çəkib təmiz, sıxmayan corab geyinmək olar. Məqsəd su itkisini azaltmaqdır. Bu üsul infeksiyalı yaranın müalicəsi deyil. Həkim göstərişi olmadan ayağı hava keçirməyən plastiklə bükməyin. ^[1]

4. Sərt dərini ehtiyatla azaltmaq

Diabet, hissiyyat və qan dövranı problemi olmayan şəxsdə yalnız bütöv, səthi qalın dəri pomza ilə yüngülcə hamarlana bilər. Ağrı, qızartı və ya qanama yaranarsa dayandırın. Dərin çat, açıq yara və riskli ayaqda bunu özbaşına etməyin. Ülgüc və qayçı ilə dərini kəsməyin. ^{[4], [7]}

5. Açıq dabanlı ayaqqabını azaltmaq

Arxası açıq ayaqqabılar dabanın yanlara yayılmasını artırdığı üçün sağalma dövründə daha qapalı və dəstəkləyici ayaqqabı seçmək faydalıdır.

Dabanda qalınlaşma və çatlama davam edirsə, dəri həkiminə vaxtında müraciət etmək vacibdir. Müayinə zamanı səbəb və alovlandıran amillər qiymətləndirilir. Bir çox halda yerli qulluq və təzyiqin azaldılması kifayət edir; əlavə dərman və prosedurlar yalnız göstəriş olduqda seçilir. Müalicə ilə yaxşılaşma mümkündür, lakin xroniki dəri xəstəliklərində təkrarlanma ola bilər. Buna görə sağalmadan sonra da uyğun qulluq davam etdirilməlidir.

Daban çatları üçün krem

Daban çatları üçün krem seçərkən əsas məqsəd dərini nəmləndirmək və qalın, sərt qatı yumşaltmaqdır. Seçim yalnız markaya və teksturaya deyil, tərkibə və dəridə açıq yara olub-olmamasına əsaslanmalıdır. “Ən güclü krem” hər daban üçün ən uyğun krem deyil.

• Sadə qalın nəmləndirici kremlər
• Ureya (karbamid) tərkibli yumşaldıcı kremlər
• Bəzi hallarda salisil turşusu və ya süd turşusu tərkibli məhsullar
• Çox quru daban üçün petrolatum əsaslı məlhəmlər

Əgər dabanda qızartı, irin, güclü ağrı və ya göbələk şübhəsi varsa, təsadüfi krem seçmək düzgün deyil.

Ureya tərkibli daban kremində faiz nə üçün vacibdir?

Ureya (karbamid) suyu dəri qatında saxlamağa və sərt buynuz qatını yumşaltmağa kömək edir. NHS ayaq qulluğu materialında 10% və 20% vasitələr qeyd olunur; AAD isə quru dabanlar üçün 10–25% ureya tərkibli kremləri mümkün seçimlərdən biri sayır. Faiz artdıqca vasitənin hər xəstə üçün daha uyğun olacağı nəticəsinə gəlmək olmaz. ^{[1], [2], [3]}

Bu faizlər açıq yaraya tətbiq göstərişi deyil. Yanma və qıcıqlanma yarana bilər. Ureyanı qanayan və açıq çatın içinə çəkməyin; məhsul təlimatına əməl edin. Uşaqda, diabetdə və həssas dəridə seçim fərdiləşdirilməlidir. ^{[3], [8]}

← sağa-sola sürüşdürün →

Bu cədvəl resept deyil. Dərman tərkibli məlhəm və keratolitik seçimi çatın səbəbi, dərinin bütövlüyü və yanaşı risklər əsasında aparılır. ^{[1], [2], [3], [4]}

Daban çatları üçün maz

Daban çatları üçün maz axtaranlar çox olur. Maz tipli məhsullar adətən kremdən daha yağlı olur və nəmi daha yaxşı saxlayır. Xüsusilə gecə istifadə üçün uyğun ola bilər.

Amma “hər maz hər çat üçün uyğundur” yanaşması yanlışdır. Daban çatları ekzema, göbələk və ya infeksiya ilə əlaqəlidirsə, uyğun olmayan maz problemin uzanmasına səbəb ola bilər.

Antibiotikli və steroidli mazlar adi quruluq çatlarının standart həlli deyil. Göbələk təsdiqlənəndə göbələkəleyhinə, dermatitdə uyğun iltihabəleyhinə müalicə lazım ola bilər. Antibiotik isə yalnız uyğun infeksiya göstərişi ilə seçilir. ^{[5], [6]}

Daban çatlamasına nə yaxşı gəlir?

Daban çatlamasına nə yaxşı gəlir sualına praktik cavab belədir:

• Daimi və düzgün nəmləndirmə
• Qalınlaşmış dərinin ehtiyatla yumşaldılması
• Arxası açıq ayaqqabılardan uzaq durmaq
• Pambıq corab və uyğun ayaqqabı istifadə etmək
• Uzun müddət ayaqüstə qalmanı azaltmaq
• Artıq çəkini idarə etmək
• Göbələk, ekzema və diabet kimi səbəbləri gözdən qaçırmamaq

Daban çatları üçün maskalar və ev qarışıqları lazımdırmı?

Daban çatları üçün maska axtarmaq əvəzinə, tərkibi və istifadə qaydası məlum olan uyğun nəmləndiriciyə üstünlük verin. Açıq yarığa qıcıqlandırıcı ev qarışığı çəkməyin. Məqsəd dərini zorla soymaq deyil, nəmi qorumaq və çatın səbəbini aradan qaldırmaqdır.

Qarşısını necə almaq olar?

• Hər gün dabanı nəmləndirin
• Çox isti su ilə ayaq yuma vərdişini azaldın
• Sərt sabun və qıcıqlandırıcı məhsulları azaldın
• Arxası açıq ayaqqabını uzunmüddətli gündəlik seçim etməyin
• Uzun müddət ayaqüstə qalırsınızsa, ayaq dəstəyi olan ayaqqabı seçin
• Daban dərisi qalınlaşmağa başlayan kimi erkən qulluq edin
• Diabet və digər xroniki xəstəliklər varsa ayaq baxımına xüsusi diqqət edin

Nə zaman dermatoloqa müraciət etməli?

Aşağıdakı hallarda dermatoloq müayinəsi və ya riskə uyğun digər tibbi qiymətləndirmə lazımdır:

• Çatlar dərinləşibsə
• Qanama varsa
• İrin, qızartı, istilik artımı və infeksiya əlamətləri varsa
• Yerimək ağrılıdırsa
• Diabetiniz, hissiyyat azalması və ya qan dövranı probleminiz varsa, xüsusən yeni yara yaranıbsa
• Düzgün ev qulluğuna baxmayaraq təxminən bir həftədə yaxşılaşma başlamırsa
• Dabanda çatlarla yanaşı güclü qaşınma, qabıqlanma və göbələk şübhəsi varsa
• Problem tez-tez təkrarlanırsa

Unutmayın: dabanda çatlar bəzən sadə quruluqdan, bəzən isə müalicə tələb edən dəri və sistem problemlərindən xəbər verə bilər. Doğru yanaşma səbəbi düzgün ayırd etməkdir.

Tez-tez verilən suallar

Daban çatları nədən yaranır?

Daban çatları ən çox quru dəri, qalınlaşmış daban dərisi, arxası açıq ayaqqabı, uzun müddət ayaqüstə qalmaq, artıq çəki və bəzi dəri xəstəlikləri səbəbindən yaranır.

Daban çatlarına vazelin çəkmək olarmı?

Sadə vazelin quru daban dərisində su itkisini azaltmaq üçün istifadə edilə bilər. Xüsusən gecə uyğun corabla birlikdə tətbiq olunur. Lakin vazelin göbələk, infeksiya və ya dərin yaranın ayrıca müalicəsi deyil. ^[1]

Daban çatlarının ev şəraitində müalicəsi mümkündürmü?

Bəli, səthi, infeksiyasız quruluq çatlarında nəmləndirmə, dabanın qorunması və uyğun ayaqqabı kömək edə bilər. Dərin, ağrılı, qanayan çat və ya riskli ayaqda fərdi tibbi qiymətləndirmə lazımdır.

Daban çatları üçün krem necə seçilməlidir?

Quru, bütöv dəridə uyğun nəmləndirici, qalınlaşma varsa fərdi seçilmiş ureya tərkibli krem istifadə oluna bilər. Açıq, qanayan və infeksiyalı çatda isə eyni yanaşma tətbiq edilmir. Tərkib və təhlükəsizlik məhsulun markasından daha vacibdir. ^{[2], [3]}

Daban çatları üçün maz daha yaxşıdır, yoxsa krem?

Maz daha yağlı olduğuna görə nəmi daha yaxşı saxlaya bilər. Xüsusilə gecə istifadəsində üstün ola bilər. Lakin seçim dabandakı çatın dərinliyinə və səbəbinə görə dəyişir.

Daban çatlamasına nə yaxşı gəlir?

Müntəzəm nəmləndirmə, sərt dərinin yumşaldılması, ayağa uyğun ayaqqabı, pambıq corab, artıq təzyiqin azaldılması və əsas xəstəliyin müalicəsi dabanda çatların yaxşılaşmasına kömək edir.

Dabanda çatlar hansı xəstəliklərin əlaməti ola bilər?

Bəzən ekzema, psoriaz, ayaq göbələyi, diabet və hipotiroidizm kimi hallarla əlaqəli ola bilər. Ona görə tez-tez təkrarlayan və sağalmayan çatlarda səbəb araşdırılmalıdır.

Daban çatları nə zaman təhlükəli olur?

Çatlar dərinləşəndə, qanayanda, infeksiya əlamətləri olanda, yerimək ağrılı olduqda və ya diabetik xəstədə inkişaf etdikdə daha ciddi qiymətləndirmə tələb edir.

Tibbi qeyd: Bu məqalə məlumatlandırma məqsədi daşıyır və fərdi müayinəni əvəz etmir. Dərin, qanayan, infeksiya əlamətli və ya tez-tez təkrarlayan daban çatlarında səbəb və müalicə həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

• NƏTİCƏLƏRİMİZ
• PULLU DƏMROV
• DƏRİ XƏRÇƏNGİ

Tibbi mənbələr

1. American Academy of Dermatology — How to care for dry, cracked heels
2. Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust — Caring for your feet and toenails
3. DermNet — Urea
4. NIDDK — Diabetes & Foot Problems
5. NICE NG19 — Diabetic foot problems: prevention and management
6. NHS — Athlete’s foot
7. DermNet — Cracked heel
8. American Academy of Dermatology — Skin care for people with diabetes