Övrə xəstəliyi (urtikaria) — əlamətləri, səbəbləri, müalicəsi və dərmanlar
Övrə xəstəliyi (tibbi adı: urtikaria) dəridə qəfil yaranan, adətən şiddətli qaşınma və qabarıq səpgilər (urtika) ilə gedən vəziyyətdir. Səpgilər çox vaxt “gəl-get” edir: bir yerdə itərkən başqa yerdə yenisi çıxa bilər.
Qısa cavab:
Övrə (urtikaria) — dəridə qəfil çıxan, qaşınan, qabarıq səpgilərlə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Tipik olaraq səpkilər 24 saatdan az müddətdə iz qoymadan sönür, sonra başqa nahiyədə yenidən görünə bilər. Bəzən dodaq, göz qapağı kimi yerlərdə şişkinlik (angioödem / Kvinke ödemi) də olur.
Təcili xəbərdarlıq: Aşağıdakı əlamətlər olarsa təcili yardım çağırın:
- Nəfəs darlığı, xırıltı, boğazda sıxılma
- Dil və ya boğaz şişməsi, udma çətinliyi
- Huşun itməsi, ciddi halsızlıq, təzyiqin düşməsi
- Səpgilərə əlavə olaraq qusma, güclü qarın ağrısı, başgicəllənmə
Mündəricat
- Övrə nədir? (övrə xəstəliyi nədir)
- Övrə xəstəliyinin əlamətləri
- Övrə xəstəliyi keçicidirmi?
- Övrənin növləri (kəskin və xroniki)
- Deridə övrə nədən əmələ gəlir? (səbəblər və tetiklər)
- Allergik övrə — nə zaman düşünülür?
- Kvinke ödemi (angioödem) nədir?
- Diaqnoz necə qoyulur? Hansı analizlər lazımdır?
- Övrə xəstəliyinin müalicəsi (övrə müalicəsi)
- Övrənin “təbii” müalicəsi və evdə nə etmək olar?
- Uşaqlarda övrə
- Nə zaman həkimə müraciət etməli?
- Tez-tez verilən suallar (FAQ)
- Xülasə
Övrə nədir? (övrə xəstəliyi nədir)
Övrə (urtikaria) zamanı dərinin səthi qatlarında damar keçiriciliyi artır və nəticədə qabarıq, qızarmış, qaşınan səpgilər əmələ gəlir. Tipik övrə səpgilərinin əsas xüsusiyyəti budur ki, dəridə qaşıntılı köpəşmələr şəklində meydana gəlir və eyni səpgi çox vaxt 24 saatdan az müddətdə sönür və iz qoymur. Əgər səpgilər eyni yerdə 24 saatdan çox qalırsa, ağrı verirsə və ya göyərmə/iz buraxırsa, fərqli diaqnozlar (məsələn, “urtikarial vaskulit”) barədə də düşünmək lazım ola bilər.
Övrə xəstəliyinin əlamətləri
- Qaşınma (bəzən yanma hissi)
- Qabarıq səpgilər — müxtəlif ölçüdə, kənarları daha qızarmış ola bilər
- Dəridən qabarıq səpgilər “gəl-get” edir (yerini dəyişməsi)
- Bəzən şişkinlik (dodaq, göz qapağı, üz — angioödem)
- Xroniki hallarda yuxu və həyat keyfiyyətinin pozulması
Övrə xəstəliyi yolxucudur ?
Xeyr. Övrə xəstəliyi keçici deyil. Övrə allergik dəri xəstəliyi hesab edilir.
| Tip | Müddət | Qısa izah |
|---|---|---|
| Kəskin övrə | 6 həftədən az | Çox vaxt infeksiya, dərman, qida, sancma və s. fonunda yaranır və sönür. |
| Xroniki övrə | 6 həftədən çox | Tez-tez təkrarlayır. Tam səbəb hər zaman tapılmaya bilər, amma mərhələli müalicə ilə nəzarət mümkündür. |
Övrənin növləri (kəskin və xroniki)
Kəskin övrə
6 həftədən az davam edən övrə. Tez-tez infeksiyalar, bəzi dərmanlar, qida allergiyası və ya həşərat sancması kimi faktorlarla əlaqəli olur.
Xroniki övrə
6 həftədən uzun davam edən və ya mütəmadi təkrarlayan övrə. İki əsas qrupa ayrılır:
- Xroniki spontan övrə — görünən sabit tetik olmadan.
- İnduksiya olunan övrə — soyuq, istilik, təzyiq, günəş, su, idman/tərləmə və s. kimi faktorlarla provokasiya olunur.
İnduksiya olunan övrələr
Övrə və ya urtikaria xəstəliyi ekzogen faktorlarla da provokasiya olunur. Bunlara günəş şüaları, soyuq, isti, su, vibrasiya, qravitasiya və s. aiddir. Həm ekzogen həm də endogen səbələrdən övrə xəstəliyinin ağır forması sayılan kvinke ödemi və ya angionevrotik ödem də yarana bilər. İnduksiyalanan övrə xəstəlikləri:
- Xolinergik övrə: bədən temperaturu artanda (idman, isti duş/sauna, tərləmə, emosional stress) xırda, çox qaşınan səpgilər.
- Dermoqrafik övrə: dərinin sürtülməsi/çizilməsi, sıx paltar, çanta qayışı kimi təzyiqdən sonra xəttvari səpgilər. Dermoqrafizm
- Soyuq övrəsi: soyuq hava/su ilə təmasdan sonra.
- Günəş övrəsi: günəş şüası ilə təmasdan sonra.
- Təzyiq övrəsi: uzunmüddətli təzyiq (məsələn, kəmər, uzun oturma, çanta asmaq) sonrası.
Dəridə övrə nədən əmələ gəlir? (səbəblər və tətikləyici amillər)
Övrədə “səbəb” və “tətik” fərqli ola bilər. Xüsusən xroniki spontan övrədə tək bir səbəb tapılmaya bilər. Buna baxmayaraq aşağıdakılar alovlanmanı artıran ən tipik faktorlar sayılır:
- Dərmanlar: bəzi ağrıkəsicilər/iltihabəleyhinə preparatlar (xüsusən NSAİİ), bəzi antibiotiklər və s.
- İnfeksiyalar: virus infeksiyaları, boğaz infeksiyaları və s. fonunda alovlanma
- Fiziki faktorlar: soyuq, istilik, təzyiq, günəş, su, tərləmə
- Stress və yuxusuzluq: alovlanmanı artıra bilər
- Alkoqol və çox acılı qidalar: bəzi insanlarda şikayəti artıra bilər
Praktik tövsiyə: 10–14 gün “övrə gündəliyi” aparın.
- Hansı gün/saat başladı?
- Yemək (xüsusən yeni qida), dərman (xüsusən yeni ağrıkəsici), alkoqol
- İdman/tərləmə, isti duş, soyuq hava
- Stress, yuxu müddəti
- Şəkil (telefonla) — həkimə göstərmək üçün çox faydalıdır
Allergik övrə — nə zaman düşünülür?
Allergik övrə daha çox aşağıdakı hallarda düşünülür:
- Övrə qida qəbulundan qısa müddət sonra başlayır və təkrar eyni qida ilə provokasiya olunur.
- Yeni dərman başlanıb və övrə bundan sonra çıxıb.
- Həşərat sancması sonrası övrə + sistemik əlamətlər (ürəkbulanma, başgicəllənmə və s.)
Qeyd: Xroniki spontan övrədə çox vaxt “klassik qida allergiyası” tapılmır. Ona görə də geniş, kor-koranə pəhrizlər və həddən artıq analizlər əvəzinə həkimin seçdiyi hədəfli yanaşma daha düzgün olur.
Kvinke ödemi (angioödem) nədir?
Angioödem — dərinin dərin qatlarında şişkinlikdir. Dil-dodaq şişməsi, üz-göz şişməsi, bəzən əl-ayaqda şişmə görünə bilər. Bəzi hallarda boğaz/dil şişməsi tənəffüsü çətinləşdirə bilər.
Angioödem təhlükəli ola bilər — dil/boğaz şişməsi, nəfəs darlığı, udma çətinliyi varsa təcili yardım çağırın.
Diaqnoz necə qoyulur? Hansı analizlər lazımdır?
Övrə xəstəliyinin səbəbi çoxlu sayda endogen, ekzogen faktorlara bağlıdır. Endogen səbəblər deyərkən daxili orqanların xəstəlikləri, immun sistem pozuntular, daxili orqanların xərçəngi, latent infeksiyalar, qida allergiyası, dərman allergiyası, stress və s. rol oynayır. Hamiləlik özü də urtikaria xəstəliyi üçün risk faktorudur. Hamilələrdə yaranan dəri səpgiləri əksərən allergik dəri xəstəlikləri ilə əlaqəlidir. Övrənin diaqnozu çox vaxt anamnez (şikayətin gedişi, tetiklər, dərmanlar, infeksiyalar) və kliniki görünüş əsasında qoyulur. Kəskin övrədə geniş analizlər hər zaman lazım olmur.
Xroniki övrədə həkim aşağıdakılara fokuslanır:
- Səpgilər eyni yerdə 24 saatdan az qalırmı?
- 6 həftədən çoxdurmu?
- İnduksiya olunan övrə ehtimalı (soyuq, təzyiq, tərləmə və s.) varmı?
- Angioödem, sistemik əlamətlər varmı?
Vacib: Eyni yerdə 24 saatdan çox qalan, ağrı verən, göyərmə/iz buraxan səpkilərdə alternativ diaqnozların istisnası üçün müayinənin rolu artır.
Övrə xəstəliyinin müalicəsi (övrə müalicəsi)
Övrə xəstəliyinin səbəbindən asılı olaraq xəstəlik qısa müddətli ola bilər və xəstə tam sağala bilər. Lakin bəzi hallarda xəstəlik xroniki hal alır və bir neçə il davam edir. Bəzi hallarda övrə probleminin səbəbi tapılmır. Belə olan halda xəstəlik uzun müddət davam edə bilər və daima dermatoloq nəzarətində qalmaq tələb oluna bilər. Övrə müalicəsində məqsəd: qaşınmanı və səpgiləri nəzarətə almaq, alovlanmanı azaltmaq və həyat keyfiyyətini bərpa etməkdir. Müalicə övrənin tipinə (kəskin/xroniki, spontan/induksiya olunan) görə planlanır.
1-ci mərhələ: 2-ci nəsil (yuxu gətirməyən) antihistamin
Əksər pasiyentdə ilk seçim “yuxu gətirməyən” (2-ci nəsil) antihistaminlər olur. Həkim sizin vəziyyətinizə uyğun preparatı və qəbul rejimini seçir.
2-ci mərhələ: dozanın artırılması (yalnız həkim nəzarəti ilə)
Standart doza kifayət etmirsə, mütəxəssis həkim nəzarəti ilə dozanın artırılması və ya müalicənin gücləndirilməsi planlana bilər. Özbaşına doza artırmaq düzgün deyil.
3-cü mərhələ: xroniki, nəzarət olunmayan hallarda əlavə müalicələr
Uzunmüddətli, ağır və antihistaminlə nəzarət olunmayan xroniki spontan övrədə həkim tərəfindən digər müalicə variantları dəyərləndirilə bilər (məsələn, bioloji müalicələr və ya seçilmiş hallarda immunomodulyator yanaşmalar). Bu qərarlar mütləq fərdi risk–fayda balansı ilə verilir.
Qısa kurs steroid nə zaman?
Bəzi ağır kəskin alovlanmalarda həkim qısa müddətli steroid verə bilər. Lakin xroniki övrədə uzunmüddətli steroid istifadəsi yan təsirlərə görə arzuolunan hesab edilmir.
Özbaşına dərman qəbul etməyin: Xüsusilə hamiləlik, uşaq yaşı, xroniki xəstəliklər, digər dərmanlarla qarşılıqlı təsir riski olduqda mütləq həkimlə məsləhətləşin.
Övrənin “təbii” müalicəsi və evdə nə etmək olar?
“Təbii müalicə” axtaranların əsas məqsədi alovlanmanı azaltmaq və qaşınmanı yüngülləşdirməkdir. Evinizdə təhlükəsiz şəkildə edə biləcəkləriniz:
- Sərin kompres və ya ilıq duş (çox isti duş qaşınmanı artıra bilər)
- Sıx paltar, sürtünmə və təzyiq tetiklərini azaltmaq
- Tərləməni artıran vəziyyətlərdə (xolinergik övrə şübhəsində) bədən temperaturunu idarə etmək
- Yeni başladığınız dərman varsa (xüsusən ağrıkəsici), həkimə bildirmək
- Stress/yuxu: xroniki övrədə alovlanmanı artıra bildiyi üçün rejimi düzənləmək
Övrə və ya urtikaria xəstəliyi dərinin allergik xəstəliyidir. Kəskin və xronik formaları vardır. Dəridə qaşıntılı köpəşmələr şəklində özünü göstərir. Ağır formalarda üz, göz, dil, qırtlaq, əl, ayaq və dodaq şişməsi də olur. Dərinin allergik reaksiyası o qədər şiddətli ola bilər ki, xəstə kəskin tənəffüs çatışmazlığından itirilə də bilər. Dözülməz dəri qaşınması xəstənin həyat keyfiyyətini ilə əmək qabiliyyətini ciddi şəkildə aşağı salır. Ona görə övrənin ev şəraitində müalicəsi tam etibar edilən yola deyil. Dermatoloq tövsiyyələri gec ya tez mütləqdir.
Diqqət: “Bitki qarışıqları” və “təbii əlavələr” bəzi insanlarda allergiyanı gücləndirə bilər. Boğaz şişməsi, nəfəs darlığı kimi əlamətlərdə ev üsullarına vaxt itirməyin.
Uşaqlarda övrə
Övrə xəstəliyi istənilən yaşda özünü göstərə bilər. Uşaqlarda allergiya probleminin önəmli bir qisminini urtikaria və ya övrə xəstəliyi təşkil edir. Uşaqlarda övrə xəstəliyi ilə böyüklərdə yaranan övrə xəstəliyi arasında böyük bir fərq yoxdur. Övrə xəstəliyinin səbəbləri aşağı yuxarı eynidir. Lakin uşaqlarda dəmrov xəstəlikləri ilə səhv salınaraq səhv müalicələr verilir. Uşaqlarda övrə çox vaxt infeksiyalardan sonra və ya bəzi tetiklərlə (qida, dərman, fiziki faktorlar) əlaqəli ola bilər. Uşaqda övrə görünəndə ən vacib məsələ ağır reaksiyanın əlamətlərini qaçırmamaqdır.
Uşaqda təcili əlamətlər: nəfəs darlığı, boğaz/dil şişməsi, huşun itməsi, şiddətli halsızlıq, təkrarlayan qusma — təcili tibbi yardım.
Uşaqlarda dərman seçimi və dozalanma mütləq yaş/çəkiyə görə aparıldığı üçün həkim məsləhəti olmadan müalicə planı dəyişdirmək doğru deyil.
Nə zaman həkimə müraciət etməli?
- Övrə 6 həftədən çox davam edirsə və ya tez-tez təkrarlayırsa
- Yuxu və gündəlik həyat keyfiyyətini pozursa
- Angioödem (Kvinke ödemi) təkrarlanırsa
- Övrə ilə birlikdə sistemik əlamətlər (başgicəllənmə, təzyiq düşməsi, nəfəs darlığı və s.) olursa
Tez-tez verilən suallar (TVS)
1) Övrə xəstəliyinin müalicəsi nədir?
Övrə müalicəsi mərhələli planla aparılır: adətən birinci seçim 2-ci nəsil antihistaminlərdir. Effekt kifayət etmirsə, həkim nəzarəti ilə müalicə gücləndirilə bilər. Xroniki, nəzarət olunmayan hallarda əlavə müalicə variantları mütəxəssis tərəfindən dəyərləndirilir. Yəni, övrə xəstəliyin müalicəsi vardır. Həkim dermatoloq xəstədən övrənin səbəblərini araşdırmaq üçün müəyyən analizlər və əlavə müayinələr tələb edə bilər. Cünki, səbəbi tapılarsa köpəşmələr tam sağala bilər. Səbəbin tapılmamasına rəğmən xəstəliyi söndürmək, qızartı və qaşıntıların qarşısını almaq üçün müxtəlif müalicə üsulları tətbiq etmək mümkündür. Odur ki, övrə xəstəliyindən əziyyət çəkənlər ümidsiz olmamlıdırlar.
2) Övrə və ya urtikaria xəstəliyi eyni şeydir?
Bəli. “Övrə” el dilində işlənən addır, tibbi termin isə “urtikaria”dır. “Kurdeşen” ifadəsi də türkiyə türkçəsində övrə xəstəliyini nəzərdə tutur. Lakin qırmızı qurd eşənəyi azərbaycan türkçəsində avtoimmun sistem dəri xəstəliyini nəzərdə tutur.
3) Övrə xəstəliyi keçicidirmi?
Çox vaxt bəli. Kəskin övrə günlər–həftələr ərzində keçə bilər. Əgər 6 həftədən uzun çəkirsə və ya tez-tez təkrarlanırsa, xroniki övrə sayılır və mütəxəssis yanaşması tələb edə bilər. Lakin yolxucu deyildir.
4) Övrə nədir?
Allergik dəri xəstəlikləri arasında yer alır. Övrə dəridə qəfil yaranan, qaşınan, qabarıq səpgilərdən ibarət vəziyyətdir. Tipik olaraq səpgilər 24 saatdan az müddətdə sönür və iz qoymur.
5) Allergik övrə necə olur?
Allergik övrə adətən müəyyən qida, dərman və ya sancma ilə əlaqəli şəkildə başlayır və təkrar həmin tetiklə provokasiya oluna bilər. Lakin xroniki övrədə hər zaman klassik allergiya tapılmaya bilər.
6) Xolinergik övrə nədir?
Xolinergik övrə bədən temperaturu artanda (idman, isti duş, sauna, tərləmə, emosional stress) ortaya çıxan induksiya olunan övrə tipidir və xırda, çoxsaylı, qaşınan səpkilərlə gedə bilər.
7) Dermoqrafik övrə nədir?
Dermoqrafik övrə dərinin sürtülməsi/çizilməsi və ya təzyiq sonrası xəttvari qabarıq səpkilərin çıxmasıdır. Sıx paltar, çanta qayışı kimi faktorlar şikayəti artıra bilər.
8) Kvinke ödemi (angioödem) nədir?
Angioödem dodaq, göz qapağı, üz və bəzən boğazda şişkinliklə gedən vəziyyətdir. Dil/boğaz şişməsi və nəfəs darlığı olarsa təcili tibbi yardım lazımdır.
9) Uşaqlarda övrə nədən olur?
Uşaqlarda övrə çox vaxt infeksiyalardan sonra, bəzən qida/dərman tetikləri ilə və ya fiziki faktorlarla bağlı ola bilər. Ağır əlamətlər olarsa təcili qiymətləndirmə vacibdir.
10) Övrə xəstəliyinin dərmanı varmı?
Övrənin “tək bir dərmanı” yoxdur; müalicə planı övrənin tipinə və şiddətinə görə seçilir. Ən çox istifadə olunan bazis yanaşmalardan biri antihistaminlərdir; lazım olduqda həkim müalicəni mərhələli şəkildə gücləndirir.
Xülasə
- Övrə (urtikaria) — qaşınan, qabarıq səpgilərlə gedən və çox vaxt 24 saatdan az müddətdə sönən vəziyyətdir.
- Kəskin övrə adətən keçicidir; xroniki övrə 6 həftədən uzun çəkir və mütəxəssis yanaşması tələb edə bilər.
- Kvinke ödemi (angioödem) boğaz/dil şişməsi və nəfəs darlığı ilə gedərsə təcili vəziyyətdir.
- Müalicə fərdidir: övrənin tipinə, tetiklərə və şiddətə görə planlanır.
Məqalə barədə: Bu mətn məlumat xarakterlidir və tibbi müayinəni əvəz etmir. Dəqiq diaqnoz və fərdi müalicə planı üçün təcrübəli dermatoloq müayinəsi tövsiyə olunur.
One Response
Salam hekim.mende eyni övre elametleri birden uze cixmisdi terapevt hekime getmeli oldum cunki dermatologun cox xestesi var idi men ise pis veziyyetde idim tecili hekim lazim idi.qan analizleri verdim .immunoqlobin e (113),NEU%(70,9) ,RDWsd(29,2),CRP-C
reaktiv zulal (12,4)
Dermanlardan 2gun sonra kopmeler ,qasinti tam kecdi ve pehrizle qidalaniram.sadece narahatam bu hansisa xestelikden yarana bilermi.