Sızanaq nədir? Akne səbəbləri, növləri və müalicəsi

Sızanaq, tibbi adı ilə akne, akne vulqaris və ya vulqar akne, tük follikulu və piy vəzilərinin xroniki iltihabi xəstəliyidir. Bu problem ən çox üzdə görünsə də, baş dərisi, sinə, kürək, çiyinlər və bədənin digər nahiyələrində də yarana bilər. Pasiyentlər bu vəziyyəti “adi çivzə”, “akne xəstəliyi”, “üzdə səpgilər”, “dərialtı düyünlər”, “irinli akne” və ya “bədəndə səpgilər”  “dəri altı səpgilər” kimi də axtarırlar.

Akne yalnız estetik narahatlıq deyil. Müalicə gecikdikdə dəridə qalıcı ləkələr, çopurlar, çapıqlar və psixoloji narahatlıq yarada bilər. Buna görə krem, maz, sabun, maska və ya akne bandı seçməzdən əvvəl səpgilərin növü, ağırlığı və yaranma səbəbi düzgün qiymətləndirilməlidir.

Bu məqalədə aknenin yaranma səbəbləri, klinik formaları, patogenezi, hormonal faktorlar, qurd-parazit və Demodex ilə bağlı yanlış inanclar, ləkə və çapıq riski, Roaccutane və izotretinoin müalicəsi, eləcə də düzgün dəriyə qulluq prinsipləri geniş izah olunur.

Mündəricat

• Üzdəki səpgilərin əsas səbəbi nə ola bilər?
• Gənclik aknesi hansı yaşda başlayır?
• Akne dərinin hansı nahiyələrində yaranır?
• Üz, sinə, baş dərisi və bədəndə akneiform səpgilər
• Komedon, papula, pustula və kistik formalar
• Müalicə gecikərsə nə baş verə bilər?
• Yaranma səbəbləri
• Patogenez: dörd əsas mexanizm
• Qurd, parazit və bağırsaq müalicələri doğrudurmu?
• Demodex və “gənə xəstəliyi” məsələsi
• Krem, maz və sabun seçimi
• Akne bandı və ləkə maskaları
• Dərman seçimi necə aparılır?
• Müalicə prinsipləri
• Roaccutane və izotretinoin
• Ləkə və çapıq müalicəsi
• Müalicədə edilən xətalar
• Pasiyentlər üçün tövsiyələr
• Tez-tez verilən suallar

Üzdəki səpgilərin səbəbi nədir ?

Üzdə səpgi verən çoxsaylı dəri xəstəlikləri vardır. Ancaq elmi adı acne vulgaris olan adi çivzə problemi əsasən üz dərisində meydana gəlir. Üzdə yaranan səpgilər, çopurlar və irinli elementlərin əksər hallarda səbəbi vulqar akne olur.

Lakin üz dərisində bu xəstəliklə bənzərlik göstərən başqa patologiyalar da vardır. Rozasea, follikulit, perioral dermatit, dərman səpgiləri, Demodex ilə əlaqəli bəzi dermatozlar və göbələk mənşəli follikulit bəzən adi çivzə ilə qarışa bilər. Buna görə diaqnozun dəqiqləşdirilməsində dermatoloq rəyi vacibdir.

Gənclik aknesi hansı yaşda başlayır?

Vulqar akne üz dərisinin xroniki iltihabi xəstəliyidir. Bu xəstəlik əsasən yeniyetmələrdə və gənclərdə yaranır. Həddibüluğ yaşına girən şəxslərdə özünü göstərməyə başlayır.

Bununla belə, problem yalnız yeniyetməlik dövrünə aid deyil. Neonatal dövrdən tutmuş yetkin və ahıl yaşlara qədər müxtəlif yaş qruplarında akne və ya ona bənzər səpgilər yarana bilər. Böyüklərdə davam edən və ya yeni başlayan üz səpgiləri daha diqqətli qiymətləndirilməlidir.

Akne dərinin hansı nahiyələrində yaranır?

Acne vulgaris əsasən üz dərisində çıxır. Əlavə olaraq saçlı dəri, kürək, çiyinlər, yan nahiyələr və sinədə də ortaya çıxa bilər. Bunun səbəbi həmin nahiyələrdə piy vəzilərinin daha aktiv olmasıdır. 

Üz, sinə, baş dərisi və bədəndə akneiform səpgilər

Üz nahiyəsində sızanaq

Üzdə akne ən çox alın, burun, yanaq, çənə və alt çənə xəttində yaranır. Alın nahiyəsində səpgilər bəzən yağlı saç məhsulları, baş geyimləri, tərləmə və komedogen kosmetik vasitələrlə əlaqəli ola bilər. Çənə və alt çənə xəttində təkrarlayan iltihabi elementlər isə bəzi qadınlarda hormonal faktorlarla bağlı ola bilər.

Sinə və döş nahiyəsində sızanaq

Sinə və döş nahiyəsində akneiform səpgilər tərləmə, dar geyim, sürtünmə, idmandan sonra dərinin uzun müddət nəm qalması, yağlı bədən kremləri və akne meyli ilə əlaqəli ola bilər. Bu nahiyədə follikulit də oxşar görünüş verə bilər.

Baş dərisində sızanaq

Başda səpgi dedikdə çox vaxt saçlı dəridə follikulit, seboreya, yağlanma, qıcıqlandırıcı saç məhsulları və ya akneiform elementlər nəzərdə tutulur. Saçlı dəridə ağrılı, irinli və təkrarlayan səpgilər varsa, yalnız şampun dəyişməklə kifayətlənmək düzgün deyil.

Bədəndə sızanaq səpgiləri

Kürək, çiyin, sinə, boyun və yan nahiyələrdə akneiform elementlər daha çox görünə bilər. Bu sahələrdə piy vəziləri aktiv olduğu üçün iltihabi səpgilərə meyl yüksəkdir. Tərləmə, sintetik geyim, sürtünmə və gec duş qəbul etmək problemi artıra bilər.

Komedon, papula, pustula və kistik formalar

Üzdəki çivzələrin müxtəlif klinik variantları vardır. Qara nöqtələr və ağ nöqtələr dediyimiz komedonal akne müalicəyə çətin tabe ola bilər. Papulo-pustulyar akne və nodular forma zamanı səpgilər irinli, qırmızı və ağrılı olur. Kistik akne isə dərinin daha dərin qatlarında meydana gəlir və böyük şişkinliklər yarada bilər.

Sızanaq müalicə gecikərsə nə baş verə bilər?

Adi çivzə diaqnozu qoyulmuş gənc xəstələr erkən müalicəyə başlamalıdırlar. Əks halda üzdə düzəlməyən çapıqlar və çopurlar yarana bilər. Bu isə xəstələrdə ciddi psixoloji problemlər və komplekslər yarada bilər.

Akne xüsusilə gənclərdə psixoloji yük yaradır. Ona görə valideynlər övladlarında uzunmüddətli və ya ağırlaşan üz səpgiləri gördüyü zaman vaxtında dermatoloq həkimə müraciət etməlidirlər.

Sızanaqların yaranma səbəbləri

Bu xəstəliyin yaranmasında androgen hormonlarının genetik fonda təsiri böyük rol oynayır. Xüsusilə qadınlarda hormonal sızanaqlar endokrin pozuntular vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Belə hallarda androgenlər hiperseborreya, yəni dəri və saç yağlanmasının artmasına səbəb olur.

Yağlanma dəridə akne ilə əlaqəli bakteriyaların çoxalması üçün uyğun şərait yaradır. Bu isə iltihabi reaksiyalara səbəb olaraq üzdə səpgilər törədir. Tük follikullarının hiperkeratozu və yağ ifrazatı ilə tıxanması xüsusilə komedonal formanın yaranmasına səbəb olur.

Sızanaq patogenezi: dörd əsas mexanizm

Akne xəstəliyinin yaranması və inkişafında zəncirvari dörd ana mexanizm mövcuddur.

1. Hiperseborreya: yağ vəzilərinin həddindən artıq ifrazı.
2. Bakteriyalar: hiperseborreya yağ vəzilərində akne ilə əlaqəli bakteriyaların kolonizasiyasını və çoxalmasını asanlaşdırır.
3. Hiperkeratoz: tük follikulunun dəriyə açılan hissəsinin divarlarının qalınlaşmasıdır. Bu mexanizm açıq və qapalı komedonlar, yəni ağ nöqtələr və qara nöqtələr şəklində görünə bilər.
4. İltihab: yuxarıdakı mexanizmlər nəticədə dəridə iltihabi reaksiyalar başlayır və akne səpgiləri yaranır.

Qurd, parazit və bağırsaq müalicələri doğrudurmu?

Akne xəstəliyinin yaranmasında bağırsağın disbakteriozu, parazitar infeksiyalar, qurd invaziyaları, qaraciyər və böyrək patologiyaları əsas səbəb kimi rol oynamır. Bu istiqamətdə aparılan prosedurlar və müalicələr çox vaxt səmərəsiz və ziyanlı olur.

Qurd invaziyaları dəridə bəzi xəstəliklərə səbəb ola bilər. Lakin bütün dəri xəstələrində, o cümlədən vulqar akne xəstələrində bu cür müayinələr və müalicələr aparmaq xətalıdır. Bağırsaq florası ilə əlaqəli elmi araşdırmalar hələ yekun və universal müalicə qaydası yaratmadığı üçün bu istiqamətdə özbaşına müalicələr aparılması düzgün deyil.

Demodex və “gənə xəstəliyi” məsələsi

Bu da başqa bir tibbi xurafatdır. Bir çox mərkəzlərdə elmi adı Demodex folliculorum olan parazitə “gənə xəstəliyi” adı verilir və akne ilə səhv salınaraq gərəksiz müalicələr təyin edilir.

Bəli, demodeks hər bir insanın dərisində yaşaya bilən kommensal parazitdir. Onun üz dərisində törədə biləcəyi bəzi dəri xəstəlikləri vardır. Lakin adi çivzənin yaranmasında əsas səbəb kimi rol oynamır. Bu istiqamətdə aparılan lazımsız testlər və müalicələr çox vaxt zaman itkisi yaradır.

Akne ilə Demodex problemi niyə qarışdırılır?

Əvvəla qeyd etmək lazımdır ki, “gənə xəstəliyi” adında ayrıca elmi nozologiya yoxdur. Elmi adı Demodeks follikulorum olan və zooloji olaraq gənələr qrupuna daxil edilən bu canlı üz dərisində yerləşən kommensal mikroorqanizm kimi çox insanda mövcuddur.

Dərisində heç bir səpgisi olmayan insanda belə Demodeks ola bilər. Bağırsağın normal florasına daxil olan bakteriyaları tamamilə məhv etmək mümkün olmadığı kimi, dərinin normal florasına daxil olan Demodeksi də tamamilə təmizləmək məqsədəuyğun yanaşma deyil.

Gənə adı ilə aparılan müalicələr nə qədər doğrudur?

Gənə xəstəliyi adı şərtidir. Bu ad altında klinikaya müraciət edənlərin böyük bir qismi əslində aknedən əziyyət çəkənlərdir. Ölkəmizdə bir çox mərkəzlərdə gənə diaqnozu ilə əslində acne vulgaris pasiyentləri müalicə edilir.

Həqiqət isə ondan ibarətdir ki, Demodeks paraziti çivzələrin əsas yaranma səbəbi deyildir. Demodeks bəzi hallarda akne ilə əlaqəsi olmayan, lakin klinik bənzərlik göstərən başqa dəri xəstəliklərinin səbəbi ola bilər. Ona görə gənə əleyhinə verilən dərmanlar standart akne terapiyası üçün faydalı olmaya bilər.

Antiparazitar müalicələr, mədə-bağırsaq sisteminin endoskopiyası, bağırsaq yumaları və uzun-uzadı terapevtik check-up-lar vulqar akne problemi üçün adətən səmərəli yanaşma deyil. Bu, maliyyət itkisi və xəstəliyin dərinləşməsi ilə nəticələnə bilər.

Krem, maz və sabun seçimi

Akne üçün krem

Krem seçimi səpgilərin növünə görə dəyişir. Komedonal formada retinoid tərkibli preparatlar, iltihablı elementlərdə benzoil peroksid, azelain turşusu və ya kombinə dermatoloji vasitələr istifadə oluna bilər. Lakin hər krem hər pasiyent üçün uyğun deyil. Dərinin həssaslığı, hamiləlik, laktasiya, yaş və xəstəliyin ağırlığı nəzərə alınmalıdır.

Maz və məlhəmlər

Pasiyentlər tez-tez çivzələr və ləkələr üçün maz axtarırlar. Lakin bəzi mazlar yağlı əsaslı olduğu üçün məsamələri tıxaya və problemi artıra bilər. Ona görə akneyə meylli dəridə yağlı, komedogen və təsadüfi məlhəmlərdən uzaq durmaq daha doğrudur.

Təmizləyici sabun və gellər

Bu tip dəri üçün sabun seçərkən çox qurudan, spirtli, sərt və qıcıqlandırıcı məhsullardan uzaq durmaq lazımdır. Dəri yağlı olsa belə, baryer zədələnə bilər. Gündə 1–2 dəfə yumşaq təmizləyici ilə yumaq çox vaxt kifayətdir.

Levomekol istifadə edilə bilər?

Xəstələr özbaşına “levomekol ilə sızanaq” müalicəsi aparır. Lakin Levomekol klassik akne müalicəsinin əsas preparatı deyil. İrinli görünən hər səpgi antibiotik məlhəm tələb etmir. Yanlış antibiotik istifadəsi qıcıqlanma, kontakt dermatit və antibiotik rezistentliyi yarada bilər. Ağrılı və təkrarlayan irinli elementlər dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Akne bandı və ləkə maskaları

Hidrokolloid bandlar

Akne bandı bəzi səthi, irinli və açılmaq üzrə olan elementlərdə mayeni çəkməyə və pasiyentin səpgini sıxmasının qarşısını almağa kömək edə bilər. Lakin bu vasitə qara nöqtə, ağ nöqtə, dərialtı düyün, hormonal akne və ağır formaları müalicə etmir.

Ləkələr üçün maskalar

Ləkə maskaları bəzi hallarda dərini müvəqqəti sakitləşdirə bilər. Lakin qəhvəyi ləkələr, qırmızı izlər və akne çapıqları üçün maskalar əsas müalicə hesab olunmur. Bu hallarda günəş qoruyucu, azelain turşusu, retinoidlər, kimyəvi pilinq, lazer və digər kosmetoloji üsullar lazım ola bilər.

Dərman seçimi necə aparılır?

Akne əleyhinə dərman seçimi xəstəliyin yüngül, orta və ya ağır olmasına görə dəyişir. Bütün səpgilər eyni dərmanla müalicə olunmur. Müalicə planı klinik forma, yayılma, çapıq riski, pasiyentin yaşı, cinsi, hamiləlik ehtimalı və əvvəlki terapiyalara cavabına görə qurulmalıdır.

Müalicə prinsipləri

Akne müalicəsi uzun müddət tələb edir. Akne xəstələri tərəfindən mütəmadi qaydada dəriyə qulluq aparılmalıdır. Profilaktika və baxım müalicənin mühüm hissəsidir.

Terapiyada yerli antibakterial kremlər, keratolitik losionlar, retinoid kremlər və seçilmiş hallarda hormonal müalicələr istifadə edilə bilər. Daha şiddətli formalarda daxilə antibiotiklər, hormonal preparatlar və ya oral izotretinoin təyin oluna bilər. Akne diaqnozu qoyulan pasiyentlər ümidsiz olmamalıdırlar. Bu, müalicə olunan dəri xəstəliyidir.

Roaccutane və izotretinoin

Uzun zamandır mütərəqqi səhiyyə sisteminə sahib ölkələrdə aknenin müalicəsi müasir üsullarla aparılır. Retinoid qrupu içərisində olan oral izotretinoin molekulu, soydaşlarımız tərəfindən daha çox Roaccutane dərmanı kimi tanınan terapevtik maddə, ağır və davamlı formalarda uğurla istifadə edilir.

Oral izotretinoin yağlı dəri problemini azalda bilər. Paralel şəkildə yağlı saçlar problemi də aradan qalxa bilər. Üzdəki irinli çivzələr azalır və bəzi xəstələrdə uzunmüddətli remissiya əldə etmək mümkün olur. Bu dərman haqqında daha ətraflı məlumat üçün Roaccutane haqqında məqaləyə baxa bilərsiniz.

Oral izotretinoin nə qədər ziyanlıdır?

Hər bir dərmanda olduğu kimi oral izotretinoinin yan təsirləri var. Ona görə bu dərman yalnız peşəkar dermatoloq tərəfindən təyin edildikdən sonra qəbul edilməlidir.

Oral izotretinoin qaraciyər göstəricilərinə və qanda lipid səviyyəsinə təsir edə bilər. Bundan başqa döldə ciddi qüsurlar yarada biləcəyi üçün hamilə qadınlara və hamiləlik planlaşdıranlara əks göstərişdir. Roaccutane qəbul edildiyi müddətdə qan donoru olmaq olmaz. Dodaqlarda quruluq çox rast gəlinən yan təsirdir. Bundan əlavə nadir yan təsirlər də ola bilər.

Bu dərman adətən aylarla davam edən müalicə planı şəklində dermatoloq nəzarəti ilə təyin edilir. Pasiyentlərdən səbr və müntəzəm həkim kontrolları tələb olunur.

Ləkə və çapıq müalicəsi

Akne sonrası iki əsas problem qala bilər: ləkə və çapıq. Ləkə adətən rəng dəyişikliyidir və zamanla açıla bilər. Çapıq isə dərinin struktur zədələnməsidir və daha ciddi dermatoloji prosedurlar tələb edə bilər.

Ləkələr üçün krem

Krem seçilərkən ləkənin qırmızı, qəhvəyi və ya qarışıq olması nəzərə alınmalıdır. Günəş qoruyucu istifadə edilmədən ləkə müalicəsinin effekti zəif ola bilər. Azelain turşusu, retinoidlər və digər dermatoloji tərkiblər seçilmiş pasiyentlərdə istifadə oluna bilər.

Mazlar və təsadüfi məhsullar

Ləkələr üçün maz axtarışı çox olsa da, hər maz rəng dəyişikliyini aparmır. Bəzi yağlı məhsullar yeni komedonlar yarada bilər. Ləkə və çapıq müalicəsi üçün dermatoloq tərəfindən dərinin vəziyyətinə uyğun plan qurulmalıdır.

Çapıqlar

Akne çapıqlarında sızanaqların dərman müalicəsi bitəndən sonra kimyəvi pilinq, mikroneedling, fraksional lazer, subsision, dolğu və digər kosmetoloji prosedurlar istifadə oluna bilər. Hansı metodun seçilməsi çapığın tipindən, dərinliyindən və dərinin vəziyyətindən asılıdır.

Müalicədə edilən xətalar

Bu xəstəliyin müalicəsində çoxsaylı xətalar mövcuddur. Məsələn, lazer, plazmoferez, bağırsaqların yuyulması, ozonoterapiya, hicama və s. kimi sübutu olmayan üsullara müraciət etmək problemin proqressivləşməsinə və dərinləşməsinə səbəb ola bilər. Dermatoloq seçimi zamanı xəstə sızanaq müalicəsində edilən səhvlər barəsində məlumatlı olmalıdır.  

Odur ki, çivzələrdən əziyyət çəkən xəstələr müalicəsini sübuta əsaslanan təbabət üzərindən apara bilən dermatoloq həkimlərə həvalə etməlidirlər.

Pasiyentlər üçün tövsiyələr

Akne bir dəri xəstəliyidir. Valideynlər yeniyetmə övladlarını gecikdirmədən dermatoloq həkimə müayinə etdirməlidir. Bəzi pasiyentlər yanlış olaraq müalicə üçün qastroenteroloq, endokrinoloq, ginekoloq və s. kimi qeyri-ixtisas həkimlərinə müraciət edirlər. Uzun-uzadı check-up-lardan keçirlər, sonda isə effektiv dermatoloji müalicə aparılmır və zaman itkisinə bağlı xəstəlik dərinləşərək düzəlməyən çopurlar yaradır.

Ümumiyyətlə bilmək lazımdır ki, dəri, saç, dırnaq və ağız boşluğu problemləri zamanı dəri həkiminə müraciət edilməlidir. Bundan başqa acne vulgaris müalicəsi zamanı özfəaliyyət və ev şəraitində təsadüfi müalicələr tövsiyə edilmir. Səpgiləri sıxmaq, basmaq və qoparmaq problemi dərinləşdirir.

Pasiyentlər ümidsiz olmamalıdırlar. Bu xəstəliyin müalicəsi vardır. Hətta təcrübəli dermatoloqa müraciət etsəniz, uzunmüddətli və ya tam nəzarət əldə etmək mümkündür.

• Akne müalicəsi nəticələri

Tez-tez verilən suallar

Sızanaq nədir?

Sızanaq tük follikulu və piy vəzilərinin xroniki iltihabi xəstəliyidir. Qara nöqtə, ağ nöqtə, irinli element, dərialtı düyün və kistik akne şəklində görünə bilər.

Akne və adi çivzə eyni şeydir?

Bəli. Akne bu problemin tibbi adıdır. Acne vulgaris və ya vulqar akne isə ən çox rast gəlinən formanın elmi adıdır.

Krem necə seçilməlidir?

Krem klinik formaya görə seçilməlidir. Komedonal, iltihablı, dərialtı və çapıq qoyan formaların müalicəsi fərqli ola bilər.

Sabun kifayətdirmi?

Xeyr. Sabun yalnız təmizləyici vasitədir. Əsas müalicə üçün çox vaxt xüsusi dermatoloji preparatlar və düzgün plan tələb olunur.

Akne bandı problemi aradan qaldırır?

Band bəzi səthi irinli elementlərdə kömək edə bilər, lakin qara nöqtə, ağ nöqtə, dərialtı düyün, hormonal akne və ağır formaları müalicə etmir.

Levomekol uyğundur?

Levomekol klassik akne müalicəsinin əsas dərmanı deyil. İrinli görünən hər səpgi antibiotik məlhəm tələb etmir. Yanlış istifadə qıcıqlanma və rezistentlik riski yarada bilər.

Roaccutane nə zaman istifadə olunur?

Roaccutane və ya oral izotretinoin ağır, düyünlü-kistoz, çapıq qoyan və digər müalicələrə cavab verməyən akne formalarında dermatoloq nəzarəti ilə istifadə oluna bilər.

Sızanaq səpgilərini sıxmaq olar?

Xeyr. Sıxmaq iltihabı dərinləşdirə, ləkə və çapıq riskini artıra bilər.

• SIZANAQDAN QURTULANLAR