Qadınlarda hormonal sızanaqlar: əlamətlər, səbəblər, analizlər

Hormonal sızanaq nədir?

“Hormonal sızanaq” ayrıca bir laborator diaqnozdan çox, klinik praktikada xüsusilə yetkin qadın aknesinin müəyyən xüsusiyyətlərini təsvir edən termindir. Akne yeniyetməlik dövründən yetkin yaşa qədər davam edə və ya qadında ilk dəfə yetkin yaşda başlaya bilər.

Androgen hormonlarının siqnallaşması piy vəzilərinin fəaliyyətinə təsir edir. Qadınlarda hormonal sızanaqlar zamanı da sebum istehsalının artması, follikulyar tıxanma, Cutibacterium acnes ilə əlaqəli mikrobioloji dəyişikliklər və iltihab birlikdə akne lezyonlarının yaranmasına səbəb olur.

Bununla belə, qadınlarda akne olması avtomatik olaraq qanda androgenlərin yüksək olması demək deyil. Hormonal xəstəlik ehtimalı klinik əlamətlər və anamnezlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Qadınlarda hormonal sızanaqların əlamətləri

• Lokalizasiya: çənə, alt çənə xətti, boyun və ağız ətrafında iltihablı sızanaqlar.
• Dövrə bağlılıq: bəzi qadınlarda menstruasiyadan əvvəl alovlanma.
• Lezyon tipi: papula, pustula, dərin və ağrılı düyünlər; bəzən komedonlar.
• Yetkin yaşda davam etmə: yeniyetməlikdən sonra da davam edən və ya sonradan başlayan akne.
• Təkrarlanma: uyğun olmayan və ya yalnız qısa müddətli müalicədən sonra yenidən alovlanma.

Saç və dəridə yağlanma, üz və bədəndə tüklənmənin artması, baş dərisində androgen tipli saç seyrəlməsi və menstruasiya pozuntuları akne ilə birlikdə olduqda hiperandrogenizm ehtimalının qiymətləndirilməsi daha əhəmiyyətli olur.

Bu əlamətlər təkbaşına PCOS demək deyil

Akne, hətta çənə xəttində olduqda belə, təkbaşına PCOS üçün güclü diaqnostik göstərici deyil. Xüsusilə hirsutizm, aybaşı pozuntusu, androgenik saç seyrəlməsi və digər hiperandrogenizm əlamətləri birlikdə olduqda əlavə qiymətləndirmə daha əsaslıdır.

Çənədə və çənə xəttində çıxan sızanaqlar hormonal olurmu?

Çənə və alt çənə xəttində təkrarlayan iltihablı sızanaqlar yetkin qadın aknesində tez-tez görülə bilər. Xüsusilə menstruasiya öncəsi eyni nahiyələrdə dərin və ağrılı elementlərin yaranması hormonal təsirin mümkün olduğunu düşündürə bilər.

Lakin çənədə çıxan hər sızanaq hormon pozuntusu demək deyil. Klassik akne mexanizmləri, komedogen kosmetika, sürtünmə və digər faktorlar da bu nahiyədə səpgilərin yaranmasına səbəb ola bilər.

Çənə xəttindəki elementlər çox dərin və ağrılıdırsa, pasiyentlərin “dəri altı səpgilər” adlandırdığı nodulyar və ya kistik akne formaları da nəzərə alınmalıdır.

Hormonal sızanaqlar niyə yaranır?

Akne çoxfaktorlu xəstəlikdir. Onun inkişafında follikulyar hiperkeratinizasiya, piy ifrazının artması, Cutibacterium acnes ilə əlaqəli proseslər və iltihabi immun cavab əsas mexanizmlərdir.

Androgenlər piy vəzilərinin fəaliyyətini gücləndirə və sebum istehsalını artıra bilər. Buna görə bəzi qadınlarda androgen siqnallaşmasının aknenin davam etməsində və ya periodik alovlanmasında rolu ola bilər.

Aknenin patogenezi haqqında daha geniş məlumat üçün sızanağın necə yaranması və aknenin patogenezi haqqında ayrıca məqaləyə baxa bilərsiniz.

Hansı hallarda hormon pozuntusu şübhəsi artır?

• Aybaşı pozuntusu: menstruasiyanın gecikməsi, seyrəkləşməsi və ya uzun fasilələr.
• Hirsutizm: üz və bədənin androgenə həssas nahiyələrində qalın tüklərin artması.
• Saç seyrəlməsi: qadın tipli androgenik alopesiya əlamətləri.
• Sürətli pisləşmə: qısa müddətdə aknenin və hiperandrogenizm əlamətlərinin kəskin artması.
• Virilizasiya: səsin qalınlaşması və digər sürətlə inkişaf edən androgenik dəyişikliklər.
• Metabolik risk: artıq çəki, insulin rezistentliyi və ya prediabet ehtimalı.

PCOS və sızanaq arasında əlaqə varmı?

Polikistik yumurtalıq sindromu (PCOS) reproduktiv yaşlı qadınlarda hiperandrogenizmlə əlaqəli ən çox rast gəlinən endokrin vəziyyətlərdən biridir. Akne PCOS olan qadınlarda görülə bilər, lakin akne təkbaşına PCOS diaqnozu qoymaq üçün kifayət deyil.

PCOS şübhəsində menstrual sikl, klinik hiperandrogenizm, lazım olduqda biokimyəvi androgen göstəriciləri və metabolik risk faktorları birlikdə qiymətləndirilir. Hirsutizm bu baxımdan aknenin təkbaşına olmasından daha güclü klinik göstəricidir.

Hormonal sızanaq üçün hansı analizlər lazımdır?

Əsas prinsip bütün qadınlara standart “hormon paketi” vermək deyil. Analizlər klinik əlamətlər, menstrual anamnez, dərman istifadəsi, hirsutizm və digər hiperandrogenizm göstəricilərinə əsasən seçilməlidir.

Hiperandrogenizm şübhəsi olduqda

Həkim uyğun gördükdə total və sərbəst testosteronun qiymətləndirilməsi əsas göstəricilərdən ola bilər. Lazım gəldikdə androstenedion və DHEAS kimi digər androgen göstəriciləri də nəzərdən keçirilə bilər. Testlərin seçimi və interpretasiyası klinik vəziyyətə uyğun aparılmalıdır.

PCOS şübhəsində metabolik qiymətləndirmə

PCOS və metabolik risk ehtimalı olduqda qlükoza metabolizmi, lipid profili, arterial təzyiq və digər risk faktorlarının qiymətləndirilməsi lazım ola bilər. Bu plan dermatoloq, ginekoloq və ya endokrinoloq tərəfindən fərdiləşdirilir.

Hamiləlik ehtimalı niyə vacibdir?

Hamiləlik və hamiləlik planı akne müalicəsinin seçimində vacibdir. Retinoidlər və bəzi sistem müalicələri reproduktiv təhlükəsizlik baxımından xüsusi yanaşma tələb etdiyinə görə pasiyentin hamiləlik ehtimalı müalicə planından əvvəl nəzərə alınmalıdır.

Qadınlarda hormonal sızanaqların müalicəsi necə aparılır?

Müalicə yalnız “hormonları düzəltmək” prinsipi ilə aparılmır. Əksər pasiyentlərdə standart akne müalicəsi əsasdır və hormonal yanaşma uyğun klinik vəziyyətdə əlavə olunur. Aknenin ağırlığı, çapıq riski, hamiləlik ehtimalı və əvvəlki müalicələrə cavab nəzərə alınmalıdır.

Krem, topikal preparat, oral antibiotik və digər müalicə variantlarının ümumi seçimi haqqında daha ətraflı məlumat üçün üzdəki sızanaqlar üçün dərman və akne müalicəsi haqqında ayrıca məqaləyə baxa bilərsiniz.

Topikal müalicə

Topikal retinoidlər, benzoil peroksid, azelain turşusu və digər sübuta əsaslanan topikal preparatlar klinik formaya uyğun şəkildə istifadə edilə bilər. Kombinə yanaşma çox vaxt tək preparatdan daha faydalı olur.

Kombinə oral kontraseptivlər hormonal aknedə istifadə olunurmu?

Seçilmiş qadınlarda kombinə oral kontraseptivlər aknenin sistem müalicə variantlarından biri ola bilər. Xüsusilə menstruasiya ilə əlaqəli alovlanma və yetkin qadın aknesində uyğun pasiyentlərdə nəzərdən keçirilə bilər.

Kontraseptiv seçimi yalnız akneyə görə aparılmamalıdır. Tromboemboliya riski, siqaret istifadəsi, ürək-damar xəstəlikləri, hamiləlik ehtimalı və digər fərdi risklər həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Spironolakton hormonal sızanaqlarda istifadə edilirmi?

Spironolakton seçilmiş yetkin qadınlarda, xüsusilə çənə və alt çənə xəttində davamlı və təkrarlayan akne olduqda sistem müalicə variantlarından biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Böyrək xəstəliyi, kalium səviyyəsinə təsir edən digər dərmanlar və əlavə risk faktorları olan pasiyentlərdə böyrək funksiyası və kalium monitorinqi fərdiləşdirilməlidir. Sağlam, risk faktoru olmayan qadınlarda monitorinq ehtiyacı daha məhdud ola bilər.

Hamilə qala bilən qadınlarda reproduktiv təhlükəsizlik və effektiv kontrasepsiya məsələsi də müalicə planının bir hissəsi olmalıdır.

Hormonal sızanaqlarda izotretinoin və Roaccutane

Ağır, düyünlü-kistik, çapıq qoyan və ya uyğun standart müalicələrə kifayət qədər cavab verməyən akne formalarında oral izotretinoin nəzərdən keçirilə bilər. “Hormonal” xarakterli olması izotretinoin istifadəsinə avtomatik maneə yaratmır.

İzotretinoin güclü və effektiv preparatdır, lakin xüsusilə hamiləlik baxımından ciddi təhlükəsizlik qaydaları tələb edir. Müalicə yalnız dermatoloq nəzarəti altında aparılmalıdır.

Ətraflı məlumat üçün Roaccutane və izotretinoin haqqında əsas məqaləyə baxa bilərsiniz.

Həyat tərzi və hormonal akneni tətikləyən faktorlar

• Komedogen kosmetika: məsamələrin tıxanmasını və akne alovlanmasını artıra bilər.
• Dəriyə həddindən artıq müdaxilə: sərt skrablar və tez-tez yuma baryeri zədələyə bilər.
• Stress: bəzi pasiyentlərdə alovlanmalarla əlaqəli ola bilər.
• PCOS və metabolik risk: artıq çəki və insulin müqaviməti olduqda ümumi sağlamlıq planının bir hissəsi kimi idarə olunmalıdır.
• Sızanaqları sıxmaq: iltihabı dərinləşdirə, ləkə və çapıq riskini artıra bilər.

Qadınlarda hormonal sızanaqlar haqqında tez-tez verilən suallar

Qadınlarda hormonal sızanaqlar hansı yaşda olur?

Yetkin qadın aknesi 20–40 yaş və daha sonrakı dövrlərdə də görülə bilər. Bəzi qadınlarda yeniyetməlikdən davam edir, digərlərində isə ilk dəfə yetkin yaşda başlayır.

Çənədə çıxan sızanaqlar mütləq hormonal olur?

Xeyr. Çənə və alt çənə xəttində akne hormonal təsirlə əlaqəli ola bilər, lakin bu lokalizasiya təkbaşına hormon pozuntusunu və ya PCOS-u təsdiq etmir.

Aybaşı öncəsi sızanaqlar hormonal akne deməkdir?

Menstruasiya öncəsi aknenin alovlanması hormonal təsiri düşündürə bilər, lakin digər klinik əlamətlərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Hormonal sızanaq üçün analizlər hamıya lazımdır?

Xeyr. Hormon analizləri klinik hiperandrogenizm, menstrual pozuntu və digər uyğun əlamətlər olduqda seçilir. Bütün pasiyentlərə eyni test paketi vermək düzgün deyil.

Spironolakton hormonal sızanağa kömək edirmi?

Seçilmiş yetkin qadınlarda spironolakton effektiv sistem müalicə variantlarından biri ola bilər. Uyğunluq və monitorinq ehtiyacı fərdi risklərə əsasən müəyyən edilir.

Doğum nəzarət həbləri sızanağa kömək edirmi?

Seçilmiş qadınlarda kombinə oral kontraseptivlər aknenin yaxşılaşmasına kömək edə bilər. Preparat seçimi fərdi ginekoloji və tromboembolik risklər nəzərə alınaraq aparılmalıdır.

Roaccutane hormonal sızanağa təsir edirmi?

Bəli, ağır, çapıq qoyan və ya digər uyğun müalicələrə cavab verməyən qadın aknesində izotretinoin effektiv seçim ola bilər. Müalicə dermatoloq nəzarəti və ciddi hamiləlik təhlükəsizliyi qaydaları tələb edir.

Böyrəküstü vəz xəstəlikləri sızanaq verə bilərmi?

Nadir hallarda adrenal mənşəli hiperandrogenizm akne və digər androgenik əlamətlərlə müşayiət oluna bilər. Sürətli virilizasiya və ya androgenlərin ciddi yüksəlməsi olduqda digər endokrin səbəblər araşdırılmalıdır.

Nəticə

Qadınlarda hormonal sızanaqlar xüsusilə yetkin yaşda davam edən, çənə və alt çənə xəttində təkrarlayan və menstruasiya dövrü ilə əlaqəli alovlana bilən akne ilə özünü göstərə bilər. Lakin akne təkbaşına hormon pozuntusu və ya PCOS diaqnozu demək deyil.

Hormonal qiymətləndirmə menstrual pozuntu, hirsutizm, androgenik saç seyrəlməsi, metabolik risk və sürətli proqressiya kimi əlavə əlamətlər olduqda daha əsaslıdır. Müalicə isə aknenin ağırlığına, çapıq riskinə, reproduktiv vəziyyətə və fərdi klinik xüsusiyyətlərə uyğun planlaşdırılmalıdır.