Dəri xərçəngi: əlamətləri, növləri, şəkilləri, səbəbləri və müalicəsi
Dəri xərçəngi – dərinin hüceyrələrində nəzarətsiz böyümə ilə gedən şiş xəstəlikləridir. Ən çox rast gəlinən növlər: bazal hüceyrəli karsinoma (BCC), yastı hüceyrəli karsinoma (SCC) və daha təhlükəli forma olan melanoma-dır. Yaxşı xəbər: erkən aşkarlananda çox vaxt yüksək ehtimalla müalicə olunur.
Bu bələdçi nə verəcək? “Dəri xərçəngi nədir?”, “dəri xərçəngi əlamətləri”, “dəri xərçəngi şəkilləri”, “dəri xərçəngi necə olur?”, “müalicəsi və diaqnozu” suallarına praktik və həkim-məntiqi ilə cavab.
Təcili siqnallar: 2–4 həftə ərzində sağalmayan yara, tez böyüyən düyün, qanayan/qabıq bağlayan törəmə, yeni yaranan “qara ləkə” və ya xalın ABCDE dəyişiklikləri → dermatoloqa gecikmədən müraciət edin.
Dəri xərçəngi nədir?
Dəri xərçəngi dərinin müxtəlif hüceyrələrindən inkişaf edə bilər. Ən çox günəş şüasının (UV) uzunmüddətli təsirinə məruz qalan nahiyələrdə (üz, qulaq, boyun, əl üstü, baş dərisi) görülür. Dərinin xərçəngləri ümumi olaraq iki böyük qrupa bölünür:
- Melanoma olmayan dəri xərçəngləri (ən çox BCC və SCC) – çox yayğındır, erkən müalicədə nəticələr çox yaxşı olur.
- Melanoma – daha nadir, amma gecikəndə daha riskli ola bilər; erkən aşkarlandıqda müalicə şansı yüksəlir.
Dəri xərçəngi nədən yaranır? (səbəblər və risk faktorları)
Əsas səbəb: UV şüalanma
UVB/UVA şüaları dəridə DNA zədələnməsini artırır. Xüsusən uşaqlıq və gənclik dövründə təkrarlanan gün yanığı riski yüksəldə bilər.
Risk faktorları
- Açıq dəri fototipi, çil, sarı/qırmızı saç, açıq göz rəngi
- Çoxsaylı xal və ya atipik xal (düzensiz, fərqli görünüşlü nevuslar)
- Uzunmüddətli günəş ekspozisiyası (peşə, idman, dəniz/kənd şəraiti)
- Solarium istifadəsi
- İmmunsupressiya (orqan transplantasiyası, bəzi dərmanlar, immun çatışmazlıq)
- Keçmişdə dəri xərçəngi (BCC/SCC/melanoma tarixi)
- Aktinik keratoz (SCC üçün “risk siqnalı” kimi qəbul olunur)
- Ailə anamnezi (xüsusilə melanoma üçün)
Praktik məsləhət: riskiniz yüksəkdirsə, özünü yoxlama + onkodermatoloq nəzarəti planlı olmalıdır (aşağıda “Qorunma” bölməsində plan verilir).
Dəri xərçəngi növləri
1) Bazal hüceyrəli karsinoma (BCC)
- Necə görünə bilər? mirvarı kimi parlaq düyün, üstündə nazik damarlar, bəzən mərkəzdə yara/çökəklik; təkrar qanama/qabıq.
- Harada olur? daha çox üzdə, burun, yanaq, qulaq, alın – gün görən sahələrdə.
- Risk: adətən yavaş böyüyür, uzaq metastaz nadirdir, amma gecikəndə yerli toxumaları dağıda bilər.
2) Yastı hüceyrəli karsinoma (SCC)
- Necə görünə bilər? qabıqlı, sərt, qalınlaşmış lövhə; sağalmayan yara; bəzən “siğil kimi” qalın törəmə.
- Risk: BCC-dən daha aqressiv ola bilər; bəzi hallarda limfa düyünlərinə yayılma riski var.
- Öncül lezyon: aktinik keratoz – “günəş ləkəsi kimi” kobud səthli nahiyələr.
3) Melanoma
- Necə görünə bilər? yeni yaranan qara/qəhvəyi ləkə və ya mövcud xalın dəyişməsi; rənglərin qarışması, asimmetriya.
- Niyə vacibdir? erkən mərhələdə çıxarılanda nəticə çox yaxşı ola bilər; gecikəndə metastaz riski artır.
- Yerləşmə: istənilən yerdə – gün görən və görməyən sahələrdə də ola bilər.
4) Digər nadir növlər
Merkel hüceyrəli karsinoma, dermatofibrosarkoma protuberans, Kaposi sarkoması və s. nadir görülür və xüsusi yanaşma tələb edir.
Dəri xərçəngi əlamətləri
ABCDE qaydası (xüsusilə melanoma üçün)
- A – Asimmetriya: xalın bir yarısı digərinə bənzəmir
- B – Border (kənar): kənarlar dişli, qeyri-bərabər
- C – Color (rəng): bir lezyonda bir neçə rəng (qara, qəhvəyi, boz, qırmızı, mavi)
- D – Diameter: böyümə tendensiyası (təkcə ölçü yox, dəyişiklik vacibdir)
- E – Evolution: vaxtla dəyişmə (böyümə, qaşınma, qanama, qabıqlanma)
“Çirkin ördək” (digərlərindən fərqli xal)
Əgər bədəndəki xalların “ümumi tipi” varsa, onlardan kəskin fərqlənən bir xal daha diqqətli dəyərləndirilməlidir.
Melanoma olmayan xərçənglər üçün tipik siqnallar
- 2–4 həftə sağalmayan yara, təkrar qanama/qabıq
- Tez böyüyən düyün (xüsusən sərt, ağrısız)
- Kobud, qalınlaşmış, qabıqlı lövhə (SCC/aktinik keratoz şübhəsi)
- Mirvarı kimi parlaq düyün və ya mərkəzdə yaralanma (BCC üçün tipik)
Xalın sürətlə böyüməsi, xalın kənarlarının kələ-kötür olması, xalın qanaması, xalda açıq yara olması, xalın damarlı olması, xalın assimetrik olması, xalın ağrılı olması, xalın ala-bula rəngli olması, xalın qara olması, xalın qaşıntılı olması, dırnaqda qaralma dəri xərçənginin əlaməti ola bilər. Lakin, tək başına bu əlamətlər insanı dərinin onkoloji xəstəsi etməz. Diqnoz peşəkar onkodermatoloq tərəfindən ətraflı klinik, dermatoskopik, patoloji müayinələrdən sonra qoyulur.
Qızıl qayda: “Səpgidir, keçər” deyib aylarla gözləməyin. Dəri xərçəngində gecikmə müalicəni böyüdür: daha geniş kəsim, daha çox iz və risk.
Dəri xərçəngi necə yaranır ?
Çox hallarda proses belə gedir:
- DNA zədələnməsi (əsasən UV, bəzən digər faktorlar)
- Hüceyrə nəzarətinin pozulması → klonal böyümə
- Lokal törəmə (erkən mərhələdə sadə çıxarma ilə müalicə edilə bilər)
- İnkişaf etmiş mərhələ (daha dərin toxuma, bəzən limfa/uzanma riski)
Metastaz – xərçəng hüceyrələrinin limfa düyünlərinə və ya uzaq orqanlara yayılmasıdır. Melanomada bu risk daha yüksək ola bilər; SCC-də də bəzi hallarda mümkündür. BCC-də uzaq metastaz nadirdir, amma yerli destruksiya ola bilər.
Üzdə dəri xərçəngi
Üz, burun, qulaq və alın kimi nahiyələr günə daha çox məruz qalır. Buna görə BCC/SCC bu zonalarda tez-tez görünür.
Nə vaxt xüsusilə şübhələnmək lazımdır?
- Burun kənarında təkrar qanayan qabıq
- Yanaqda parlaq “inci” düyün və ya mərkəzdə yara
- Qulaqda sağalmayan yara, qaysaq, sərtlik
- Üzdə yeni yaranan və sürətlə böyüyən tünd qəhvəyi ləkə
Praktik: Üz nahiyəsində şübhəli törəmələrdə “estetik və funksional” nəticə üçün zamanında müraciət daha vacibdir. Erkən mərhələdə daha kiçik müdaxilə olur.
Dəri xərçəngi şəkilləri: fotoya baxanda nələrə diqqət etməli?
İnternetdə “dəri xərçəngi şəkilləri” çoxdur, amma foto ilə özünüzə diaqnoz qoymaq düzgün deyil. Buna baxmayaraq, aşağıdakı vizual siqnallar “həkimə get” xəbərdarlığı kimi faydalıdır:
Melanoma üçün vizual siqnallar
- Asimmetrik forma, qeyri-bərabər kənar
- Rənglərin qarışması (qara-qəhvəyi + boz + qırmızı və s.)
- Yeni yaranma və ya köhnə xalın nəzərəçarpan dəyişməsi
BCC üçün vizual siqnallar
- Mirvarı parıltı, incə damarlar (telangiektaziya)
- Mərkəzdə yaralanma/çökəklik
- Uzun müddət sağalmayan “xırda yara”
SCC üçün vizual siqnallar
- Qabıqlı, sərt, qalınlaşmış səth
- Sağalmayan ülser/yara
- “Ziyil kimi” qalın törəmə
Şəkil çəkmə protokolu (özünü izləmə üçün): eyni işıq, eyni məsafə, yanında ölçü üçün xətkeş/coin, ayda 1 dəfə müqayisə. Dəyişiklik görsəniz, dermatoskopiya üçün müraciət edin.
Diaqnoz: dermatoskopiya, biopsiya və analizlər
1) Kliniki baxış
Dermatoloq lezyonun forması, kənarı, rəngi, səthi, qanama/ülserləşmə olub-olmaması və bədən xəritəsi üzrə yayılımını qiymətləndirir.
2) Dermatoskopiya (dermoskop)
Dermatoskopiya xalı/törəməni böyüdərək daha incə strukturları görməyə imkan verir. Bu, “şübhə səviyyəsini” daha düzgün təyin etməyə kömək edir.
3) Biopsiya – qızıl standart
Dəri xərçəngi diaqnozunda ən dəqiq cavab dəri biopsiyası və histopatologiyadır. Biopsiyanın tipi (kəsik biopsiya, punch, eksizyon) lezyonun növünə və yerləşməsinə görə seçilir.
4) Mərhələləndirmə (lazım olduqda)
Əgər melanoma və ya inkişaf etmiş SCC şübhəsi varsa, həkim əlavə müayinələr (limfa düyünü dəyərləndirməsi, görüntüləmə və s.) planlaya bilər.
Dərinin bədxassəli törəməsi diaqnozu peşəkar dermatoloq və ya dermatoonkoloq tərəfindən qoyulur. Ümumiyyətlə dermatologiya sahəsinin dəri şişləri şöbəsi dermatoonkologiya adlanır. ”Onkos” şiş deməkdir. Dəri şişlərinin bədxassəli və ya xoşxassəli olmasını dermatoonkoloq təyin edir. Yalnız bundan sonra xalların götürülməsi üsuluna qərar verilir. Dəri xərçənginin diaqnostikası üçün dermatoonkoloq kliniki müayinə və anamnestik məlumatlardan sonra dermatoskop aləti vasitəsi ilə törəməni 10 dəfə böyüdərək baxır. Şüpəhli məqamlarda dermatoloq dəri törəməsindən və ya xaldan nümunə götürülməsi üçün dəri biopsiyası üsuluna da müraciət edə bilər. Yalnış olaraq insanlar arasında dəri əkilməsi adlanan bu üsul ilə dəri xərçənginin diaqnostikası 100% dəqiqliklə aparmaq mümkündür.
Dəri xərçənginin müalicəsi
Dəri xərçənginin müalicəsi mürəkkəb mövzudur. Bu sualın cavabı dəri xərçənginin növündən, mərhələsindən, yerləşdiyi nahiyyədən, xəstənin yaşında, yanaşı gedən xəstəliklərdən asılıdır. Dərinin ən bəxassəli dəri xərçəngi sayılan melanoma müalicəsi zamanı bəzən bir necə üsul birdən istfadə edilə bilər. Dəri xərçənginin cərrahi çıxarılması, kimyaterapiya, radioterapiya, immunoterapiya və s. eyni anda aparıla bilər. Bazal hüceyrəli karsinoma və ya bazalioma adı ilə tanınan dəri xərçəngi kiçik ölçülərdə ikən erkən aşkarlanmışsa dermatoonkoloq tərəfindən yerli üsullarla da müalicə edilə bilər.
Müalicə seçimi növ (BCC/SCC/melanoma), ölçü, yerləşmə, mərhələ və histoloji risk göstəricilərinə görə dəyişir.
1) Cərrahi çıxarılma (eksizyon)
- Bir çox BCC/SCC və erkən melanomada əsas müalicədir.
- “Təmiz kənar” (clear margins) prinsipinə uyğun icra olunur.
2) Mohs mikroqrafik cərrahiyyə (seçilmiş hallarda)
Üz kimi estetik/funksional zonalarda, residiv və ya sərhədi qeyri-müəyyən BCC/SCC-də toxumanı maksimum qoruma məqsədilə seçilə bilər.
3) Yerli müalicələr (seçilmiş səthi lezyonlarda)
- Topikal preparatlar (həkim göstərişi ilə)
- Krioterapiya (xüsusən bəzi prekursor lezyonlarda)
- Fotodinamik terapiya (müəyyən göstərişlərdə)
4) Şüa terapiyası
Əməliyyatın uyğun olmadığı və ya əlavə müalicə tələb olunan hallarda planlana bilər.
5) Sistem müalicələr (xüsusən inkişaf etmiş melanoma/SCC)
- İmmunoterapiya (seçilmiş mərhələlərdə)
- Hədəflənmiş terapiya (müvafiq mutasiya profili olduqda)
- Kimyaterapiya – indikasiya xüsusi hallarda qiymətləndirilir
Dəri xərçəngi sağalır ?
Dəri xərçənginin müalicəsi vardır və sağalır. Lakin bunun bir şərti vardır. Dəridəki xallar və törəmələrə biganə qalmamamaq və vaxtında dermatoskopik müayinə üçün peşəkar dermatoonkoloqa müraciət etmək. Dəri xərçəngindən qurtulmaq üçün xalların və dəri törəmələrinin erkən diaqnostikası lazımdır.
Müalicə planı. Dəri xərçəngində düzgün addım:
dermatoskopiya → biopsiya → histoloji nəticə → mərhələ → fərdi müalicə planı.
Ev şəraitində nə etmək olmaz?
- Lezyonu yandırmaq (turşular, “siğil dərmanı”, kimyəvi məhlullar) – histologiyanı gecikdirə, iz və ağırlaşma verə bilər.
- Uzun müddət steroid krem istifadə etmək – bəzi vəziyyətlərdə klinikanı maskalaya bilər.
- Aylarla gözləmək – ən böyük risk “gecikmə”dir.
Qorunma: SPF, davranış vərdişləri, özünü yoxlama planı
Günəşdən qorunma (praktik protokol)
- SPF 30–50+ (geniş spektr), gündəlik – xüsusən üz, boyun, əl üstü
- 10:00–16:00 arası birbaşa günəşdən mümkün qədər uzaq durmaq
- Şapka, eynək, uzunqol – fiziki qorunma
- Solariumdan uzaq durmaq
Özünü yoxlama (ayda 1 dəfə, 3 dəqiqə)
- Üz, qulaq, boyun, baş dərisi (saç arası)
- Gövdə – ön/arxa, qoltuqaltı
- Əl, dırnaq ətrafı
- Ayaq, daban, barmaq araları
- Yeni lezyon və ya ABCDE dəyişiklik varsa – qeydə alıb müraciət etmək
Dəri xərçəngindən qorunmaq üçün xüsusən yay aylarında çölə çıxmadan 15 dəq əvvəl dərinin açıq sahələrinə o cümlədən üz, boyun, dekolte, qollar, əllər və baldırlara dəri tipinə 50+spf günəşdən qoruyucu kremlər vurulmalıdır. Riski olanlar hətta günəşli aylarda uzunqollu geyinməli, panama şlyapalar, böyük gözlüklü günəş eynəkləri istifadə edilməli, şəmsiyyə istifadə edilməli, kölgələnməyi vərdiş etmək lazımdır. İldə bir dəfə dermatoonkoloq müayinəsində olmaq lazımdır. Yeni yaranmış xallar və törəmələr dermatoskopik müayinə üçün vaxtında müraciət edilməlidir.
Uşaqlarda dəri xərçəngi
Uşaqlarda dəri xərçəngi böyüklərə nisbətən çox nadir rast gəlinir. Buna görə valideynlərdə “dəri xərçəngi ola bilərmi?” sualı
tez-tez yaransa da, uşaqlarda dəridə görülən törəmələrin böyük hissəsi xoşxassəli olur (məsələn, xallar, hemangioma, ziyil və s.). Lakin, dəri xərçəngi inkarı üçün dermatoloq müayinəsi mütləqdir.
Uşaqlarda risk nə zaman artır?
- İmmunitetin zəifləməsi (uzunmüddətli immunosupressiv müalicə, transplantasiya sonrası dövr və s.)
- Genetik meyllilik (ailədə melanoma/dəri xərçəngi tarixi, nadir irsi sindromlar)
- Uşaqlıqda təkrarlanan ağır gün yanıqları və yüksək UV ekspozisiyası
- Anadangəlmə xallar (kongenital nevus və uşaqlarda qəhvəyi ləkələr)
- Çoxsaylı və ya atipik xallar (xüsusən sürətlə dəyişən nevuslar)
Tez-tez verilən suallar
Dəri xərçəngi nədir?
Dəri xərçəngi dərinin hüceyrələrindən yaranan şiş xəstəlikləridir. Ən çox görülənləri bazal hüceyrəli karsinoma, yastı hüceyrəli karsinoma və melanoma-dır.
Dəri xərçəngi əlamətləri hansılardır?
2–4 həftə sağalmayan yara, təkrar qanama/qabıq, tez böyüyən düyün, kobud-qabıqlı lövhə, xalın ABCDE dəyişiklikləri (asimmetriya, kənarlar, rəng, diametr, dəyişmə) şübhə yaradır.
Dəri xərçəngi necə yaranır ? Yoluxucudur?
Yoluxucu deyil. Çox vaxt UV şüalanma nəticəsində hüceyrə DNA-sında zədələnmə ilə başlayır və illərlə yavaş inkişaf edə bilər.
Üzdə dəri xərçəngi daha çox olurmu?
Üz günəşə daha çox məruz qaldığı üçün BCC və SCC bu zonada tez-tez rast gəlinir. Erkən müraciət daha kiçik müdaxilə və daha yaxşı estetik nəticə deməkdir.
Dəri xərçəngi şəkillərinə baxıb diaqnoz qoymaq olarmı?
Xeyr. Şəkillər yalnız “şübhə siqnalı” üçün kömək edə bilər. Dəqiq diaqnoz üçün dermatoskopiya və ən əsası biopsiya lazımdır.
Dəri xərçənginin müalicəsi varmı?
Bəli. Erkən mərhələdə çox vaxt cərrahi çıxarılma ilə tam müalicə mümkündür. Müalicə növü və mərhələdən asılı olaraq Mohs, yerli müalicələr, şüa və sistem müalicələr seçilə bilər.
