Dabanda çatlar: səbəbləri, müalicəsi və qarşısının alınması

Dabanda çatlar ayaq dabanında dərinin quruyub qalınlaşması və sonradan yarıq şəklində çatlaması ilə ortaya çıxan yayğın problemdir. Bəzən yalnız estetik narahatlıq yaradır, bəzən isə ağrı, qanama, yerimədə çətinlik və hətta infeksiya riski ilə müşayiət olunur. Xüsusilə daban dərisi sərtləşəndə, ayaq dərisinin elastikliyi azalanda və daban üzərinə düşən təzyiq artanda bu problem daha asan yaranır.

Dabanda çatlar çox vaxt sadəcə quru dəri ilə əlaqəli olsa da, hər zaman yalnız “quruluq” demək deyil. Bəzi hallarda yanlış ayaqqabı seçimi, uzun müddət ayaqüstə qalmaq, artıq çəki, ekzema, psoriaz, göbələk infeksiyası, diabet və qalxanabənzər vəz problemləri də bu vəziyyətə zəmin yarada bilər. Buna görə müalicədə əsas məqsəd təkcə dabanı yumşaltmaq deyil, həm də səbəbi düzgün müəyyən etməkdir.

Mündəricat

1. Dabanda çatlar nədir?
2. Daban çatları nədən yaranır?
3. Daban çatlaması nədən olur?
4. Kimlərdə daha çox olur?
5. Daban çatlarının əlamətləri
6. Daban çatlarında ilkin yanaşma diaqramı
7. Daban çatlarının müalicəsi
8. Daban çatlarının ev şəraitində müalicəsi
9. Daban çatları üçün krem
10. Daban çatları üçün maz
11. Daban çatlamasına nə yaxşı gəlir?
12. Qarşısını necə almaq olar?
13. Nə zaman dermatoloqa müraciət etməli?
14. Tez-tez verilən suallar

Dabanda çatlar nədir?

Dabanda çatlar daban nahiyəsində dərinin quruyub qalınlaşması və sonradan xətti yarıqlar əmələ gətirməsidir. Bu yarıqlar bəzən səthi olur, bəzən isə dərinləşərək ağrı, yanma və qanamaya səbəb ola bilir. Tibbi olaraq bu vəziyyət “daban çatlaması” kimi tanınır.

Daban nahiyəsi bədən ağırlığını daşıdığı üçün burada mexaniki yük çox olur. Əgər dəri kifayət qədər elastik və nəmlənmiş deyilsə, təzyiq təsiri ilə sərtləşmiş sahələr kənara doğru yayılır və nəticədə çatlar əmələ gəlir.

Daban çatları nədən yaranır?

Daban çatları nədən yaranır sualının ən qısa cavabı budur: daban dərisi quruyur, qalınlaşır, elastikliyini itirir və təzyiq altında çatlayır. Amma bunu yaradan amillər çoxdur.

1. Dərinin quruluğu

Dabanda çatların ən yayğın səbəbi quru dəridir. Xüsusilə soyuq hava, quru iqlim, tez-tez isti su ilə yuma, sərt sabunlar və ayağa kifayət qədər nəmləndirici çəkməmək daban dərisinin su itirməsinə səbəb olur.

2. Dərinin qalınlaşması

Dabanın kənarlarında qalın və sərt dəri toplandıqda, yerimə zamanı həmin sahələrdə dartılma artır. Dəri elastik olmadıqda bu qalın qat üzərində çatlar əmələ gəlir.

3. Yanlış ayaqqabı seçimi

Arxası açıq ayaqqabılar, sərt dabanlı ayaqqabılar və ayağa tam uyğun olmayan modellər dabanın yanlara yayılmasını artırır. Bu da daban çatlarının səbəbi kimi çox önəmlidir.

4. Uzun müddət ayaqüstə qalmaq

Gün ərzində çox ayaqüstə qalmaq, çox gəzmək və bədən ağırlığının davamlı şəkildə daban üzərinə düşməsi çat riskini artırır.

5. Artıq çəki

Artıq çəkisi olan obez insanlarda daban çatlamasına tez-tez rast gəlinir. Artıq çəki zamanı daban yastığı daha çox genişlənir və kənarlara təzyiq artır. Bu da sərtləşmiş dəridə çatlama riskini yüksəldir.

6. Dermatozlar 

Ekzema, atopik dermatit, psoriaz və bəzi keratodermiyalar dabanda quruluq, qabıqlanma və qalınlaşma yaradaraq çatlamaya səbəb ola bilər. Lakin, daban çatı özü özülüyündə də bir dəri xəstəliyidir. 

7. Göbələk infeksiyası

Bəzi ayaq göbələyi formalarında, xüsusilə daban və ayaq altı tutuluşunda qabıqlanma, quruluq və çatlar görünə bilər. Bu halda yalnız nəmləndirici kifayət etmir.

8. Bəzi sistem xəstəliklər

Diabet, hipotiroidizm və qan dövranı problemləri dəri quruluğunu və sağalma problemini artıraraq daban çatlarını ağırlaşdıra bilər.

Dabanda çatlar müxtəlif ekzogen və endogen səbəblərdən yarana bilər. Daban partlaması ən çox dəmrov xəstəlikləri fonunda  yaranır. Dəmrov xəstəliyi dərinin qabıqlanması, qalınlşması, qızarması ilə özünü göstərən bir qrup dəri xəstəlikləridir. Dəmrovun çoxlu növü vardır. Dabanlarda qalınlaşma və çatlar əsasən kontakt allergenlərlə uzun müddət təmasdan sonra yaranır. Ayağın göbələk xəstəlikləri də bütün ayaqda qaşıntılı qabıqlanma verə biləcəyi kimi dabanlarda da ağrılı çatlar yarada bilər. Belə olan halda ayaqaltında çatlar sadəcə dabanlara məhdud olmur ayaq pəncəsinin kənarlarında da yarana bilər. Pullu dəmrov xəstəliyi də dabanların çatlaması və qalınlaşmasına səbəb ola bilər. 

Daban çatlaması nədən olur?

Daban çatlaması nədən olur sualına daha praktik yanaşsaq, ən çox bu mexanizm işləyir:

Yəni problem çox vaxt birdən yaranmır. Əvvəl daban dərisi quruyur və qalınlaşır, sonra təzyiq altında çatlayır. Buna görə müalicə də həm nəmləndirmə, həm qalın dərinin yumşaldılması, həm də təzyiqin azaldılması üzərində qurulmalıdır.

Kimlərdə daha çox olur?

• Quru dəriyə meyilli insanlarda
• Arxası açıq ayaqqabı geyinənlərdə
• Uzun müddət ayaqüstə işləyənlərdə
• Artıq çəkili şəxslərdə
• Yaşlılarda
• Diabeti olanlarda
• Ekzema və psoriazı olanlarda
• Ayaq göbələyi olanlarda
• Uşaqlarda daban çatlması nadir olsa da rast gəlinir.

Dabanda çatlar şikayəti ilə klinikamıza tez-tez randevular alınır. Cünki, dabanların çatlaması xəstələrdə ciddi diskomfort yaradır. Ağrı və göynəmə ilə özünü biruzə verən daban partlaması ən çox qadınlarda müşahidə edilir. Əksərən hər iki dabanlarda çatlar müşahidə edilir. Paralel şəkildə dabanlarda qalınlaşma və qabıqlanma da görülə bilər. Bəzi xəstələrdə daban çatlaması ayaq pəncəsinin alt tərəfini əhətə edən ümumi dəri xəstəliyi fonunda yaranır.

Belə pasientlərdə ayaq pəncəsi qabıqlı, qızartılı və qaşıntılı olur. Ayaqda dərin çatlar əlavə olaraq quruluq, ağrı və göynəmə simptomları da verə bilir. Dermatoloq Mehdi İskəndərli onu da əlavə edir ki, dabanlarda çatlama problemi olan xəstələrdə ovuçlarda çat və qalınlaşma da müşahidə edilə bilər. Əsasən barmaq uclarında çatlama və qabıqlanma görülür. 

Daban çatlarının əlamətləri

Daban çatları hər zaman eyni görünmür. Əlamətlər yüngül quruluqdan dərin qanayan yarıqlara qədər dəyişə bilər.

• Daban dərisində quruluq
• Sərtləşmə və qalınlaşma
• Ağ və ya sarımtıl qalın dəri qatları
• Xətti çatlar
• Yeriyəndə ağrı
• Qaşınma və yanma
• Dərin çatlarda qanama
• Bəzən qızartı və iltihab

Daban çatlarında ilkin yanaşma diaqramı

Daban çatlarının müalicəsi

Daban çatlarının müalicəsi yalnız “bir krem sürtmək” deyil. Səbəbə görə fərqli yanaşma seçilir. Müalicənin əsas hissələri bunlardır:

Dərinin nəmləndirilməsi

Gündəlik qalın nəmləndiricilər daban dərisinin yumşalmasına və elastikliyinin artmasına kömək edir. Xüsusilə quru dəri üstünlük təşkil edirsə, bu müalicənin əsas hissəsidir.

Qalın dərinin yumşaldılması

Bəzi hallarda urea, salisilik turşu və ya digər yumşaldıcı maddələr olan məhsullar sərtləşmiş daban dərisini azaltmağa kömək edə bilər. Amma dərin yarıq, açıq yara və ya diabetli ayaqda özbaşına istifadə düzgün deyil.

Təzyiqin azaldılması

Uyğun ayaqqabı, yumşaq daban dəstəyi, bəzi hallarda silikon dabanlıq və bədən çəkisinin idarəsi müalicənin vacib hissəsidir.

Əsas xəstəliyin tapılması

Əgər problem ekzema, psoriaz, göbələk və ya diabetlə əlaqəlidirsə, yalnız kosmetik yanaşma kifayət etməz. Əsas səbəb müalicə olunmalıdır.

Daban çatlarının ev şəraitində müalicəsi

Daban çatlarının ev şəraitində müalicəsi yüngül və orta hallarda faydalı ola bilər.

1. Ayaqları uzun müddət yox, qısa müddət yumşaltmaq

İlıq su ilə qısa müddətli yumşaltma sərt dərini daha rahat təmizləməyə kömək edə bilər. Çox uzun və çox isti su isə quruluğu artıra bilər.

2. Qalın nəmləndirici tətbiq etmək

Duşdan və ya yuduqdan sonra daban nahiyəsinə qalın krem və ya məlhəm çəkmək daha effektivdir.

3. Gecə oklüziya üsulu

Axşam qalın nəmləndirici çəkib pambıq corab geyinmək nəmin saxlanmasına kömək edə bilər.

4. Sərt dərini ehtiyatla azaltmaq

Səthi sərt dəri pomza daşı və ya uyğun ayaq faylı ilə ehtiyatla azaldıla bilər. Dərin çat, qanama və diabetik ayaqda bunu özbaşına etmək olmaz.

5. Açıq dabanlı ayaqqabını azaltmaq

Arxası açıq ayaqqabılar dabanın yanlara yayılmasını artırdığı üçün sağalma dövründə daha qapalı və dəstəkləyici ayaqqabı seçmək faydalıdır.

Dabandakı çatların səbəbi nə olursa olsun bu cür dəri problemlərinin həlli vardır. Yetər ki, pasientlər dabanlarda qalınlaşma və partlama əlamətlər aşkar etdiyi halda yaxşı bir dəri həkiminə vaxtında müraciət etsin. Belə olan halda dəri həkimi daban çatlamasının səbəbi və tətikləyən faktorları əyani müayinələr ilə aşkara çıxarır. Diaqnoz qoyulduqdan sonra ayaqaltındakı çatların müalicəsi üçü lazımı həm xaricə, həm daxilə dərmanlar təyin edilir. Qeyd edək ki, daban çatlarının müalicəsi mümkündür. Hətta dabanların çatlmasının səbəbi dəqiq təyin edilərsə xəstəlikdən biryolluq qurtulmaq da mümkündür. 

Daban çatları üçün krem

Daban çatları üçün krem seçərkən əsas məqsəd dərini həm nəmləndirmək, həm də sərt qatları yumşaltmaqdır. Bu səbəbdən qalın teksturalı məhsullar daha faydalı olur.

• Sadə qalın nəmləndirici kremlər
• Urea tərkibli yumşaldıcı kremlər
• Bəzi hallarda salisilik turşu və ya laktik turşu tərkibli məhsullar
• Çox quru daban üçün petrolatum əsaslı məlhəmlər

Əgər dabanda qızartı, irin, güclü ağrı və ya göbələk şübhəsi varsa, təsadüfi krem seçmək düzgün deyil.

Daban çatları üçün maz

Daban çatları üçün maz axtaranlar çox olur. Maz tipli məhsullar adətən kremdən daha yağlı olur və nəmi daha yaxşı saxlayır. Xüsusilə gecə istifadə üçün uyğun ola bilər.

Amma “hər maz hər çat üçün uyğundur” yanaşması yanlışdır. Daban çatları ekzema, göbələk və ya infeksiya ilə əlaqəlidirsə, uyğun olmayan maz problemin uzanmasına səbəb ola bilər.

Daban çatlamasına nə yaxşı gəlir?

Daban çatlamasına nə yaxşı gəlir sualına praktik cavab belədir:

• Daimi və düzgün nəmləndirmə
• Qalınlaşmış dərinin ehtiyatla yumşaldılması
• Arxası açıq ayaqqabılardan uzaq durmaq
• Pambıq corab və uyğun ayaqqabı istifadə etmək
• Uzun müddət ayaqüstə qalmanı azaltmaq
• Artıq çəkini idarə etmək
• Göbələk, ekzema və diabet kimi səbəbləri gözdən qaçırmamaq

Qarşısını necə almaq olar?

• Hər gün dabanı nəmləndirin
• Çox isti su ilə ayaq yuma vərdişini azaldın
• Sərt sabun və qıcıqlandırıcı məhsulları azaldın
• Arxası açıq ayaqqabını uzunmüddətli gündəlik seçim etməyin
• Uzun müddət ayaqüstə qalırsınızsa, ayaq dəstəyi olan ayaqqabı seçin
• Daban dərisi qalınlaşmağa başlayan kimi erkən qulluq edin
• Diabet və digər xroniki xəstəliklər varsa ayaq baxımına xüsusi diqqət edin

Nə zaman dermatoloqa müraciət etməli?

Aşağıdakı hallarda mütləq dermatologiya uzmanı müayinəsi lazımdır:

• Çatlar dərinləşibsə
• Qanama varsa
• İrin, qızartı, istilik artımı və infeksiya əlamətləri varsa
• Yerimək ağrılıdırsa
• Diabetiniz varsa
• Ev şəraitində qulluqla yaxşılaşmırsa
• Dabanda çatlarla yanaşı güclü qaşınma, qabıqlanma və göbələk şübhəsi varsa
• Problem tez-tez təkrarlanırsa

Unutmayın: dabanda çatlar bəzən sadə quruluqdan, bəzən isə müalicə tələb edən dəri və sistem problemlərindən xəbər verə bilər. Doğru yanaşma səbəbi düzgün ayırd etməkdir.

Tez-tez verilən suallar

Daban çatları nədən yaranır?

Daban çatları ən çox quru dəri, qalınlaşmış daban dərisi, arxası açıq ayaqqabı, uzun müddət ayaqüstə qalmaq, artıq çəki və bəzi dəri xəstəlikləri səbəbindən yaranır.

Daban çatlaması nədən olur?

Daban çatlaması adətən dərinin quruyub elastikliyini itirməsi və təzyiq altında yarıq şəklində açılması ilə olur. Quru və sərt dəri əsas mexanizmdir.

Daban çatlarının ev şəraitində müalicəsi mümkündürmü?

Bəli, yüngül hallarda nəmləndirmə, qalın dərinin ehtiyatla yumşaldılması, pambıq corab və uyğun ayaqqabı ilə yaxşılaşma mümkündür. Amma dərin, ağrılı, qanayan çatlarda həkimə müraciət etmək lazımdır.

Daban çatları üçün krem necə seçilməlidir?

Qalın nəmləndirici və yumşaldıcı xüsusiyyətli kremlər daha uyğundur. Bəzi hallarda urea və ya digər keratolitik maddələr olan məhsullar faydalı ola bilər.

Daban çatları üçün maz daha yaxşıdır, yoxsa krem?

Maz daha yağlı olduğuna görə nəmi daha yaxşı saxlaya bilər. Xüsusilə gecə istifadəsində üstün ola bilər. Lakin seçim dabandakı çatın dərinliyinə və səbəbinə görə dəyişir.

Daban çatlamasına nə yaxşı gəlir?

Düzenli nəmləndirmə, sərt dərinin yumşaldılması, ayağa uyğun ayaqqabı, pambıq corab, artıq təzyiqin azaldılması və əsas xəstəliyin müalicəsi dabanda çatların yaxşılaşmasına kömək edir.

Dabanda çatlar hansı xəstəliklərin əlaməti ola bilər?

Bəzən ekzema, psoriaz, ayaq göbələyi, diabet və hipotiroidizm kimi hallarla əlaqəli ola bilər. Ona görə tez-tez təkrarlayan və sağalmayan çatlarda səbəb araşdırılmalıdır.

Daban çatları nə zaman təhlükəli olur?

Çatlar dərinləşəndə, qanayanda, infeksiya əlamətləri olanda, yerimək ağrılı olduqda və ya diabetik xəstədə inkişaf etdikdə daha ciddi qiymətləndirmə tələb edir.

Qeyd: Bu məqalə məlumat xarakterlidir. Dərin, ağrılı, qanayan və ya tez-tez təkrarlayan daban çatlarında dermatoloq müayinəsi vacibdir.

• NƏTİCƏLƏRİMİZ
• PULLU DƏMROV
• DƏRİ XƏRÇƏNGİ