Uşaqlarda dəri niyə daha həssasdır?

Uşaqların dəri baryeri böyüklərə nisbətən daha nazik və həssasdır. Buna görə: qıcıqlandırıcı maddələr (sabunlar, ətirlər), istilik, tər, sürtünmə və bəzi infeksiyalar daha tez səpgiyə səbəb ola bilər. Xüsusən də yeni doğulmuşlarda dəri xəstəlikləri çox vaxt keçici və fizioloji olur, amma bəzən infeksiyanı da göstərə bilər.

Yeni doğulmuşlarda dəri xəstəlikləri və səpgilər

Yeni doğulmuşlarda dəri xəstəlikləri deyəndə çox vaxt aşağıdakı keçici vəziyyətlər nəzərdə tutulur:

• Eritema toksikum: bədəndə xırda qızartılı səpkilər, bir neçə gün–həftə ərzində keçə bilər.
• Milia: burun-üzdə xırda ağ nöqtələr (dəri altı “düyüncük” kimi) – sıxmamaq lazımdır.
• Neonatal akne: üz bölgəsində sızanaqvari səpgilər – əksər hallarda öz-özünə azalır.
• Bez dermatiti: bez nahiyəsində qızartı, qıcıqlanma.

Körpədə səpgiyə qızdırma, qidalanmadan imtina, halsızlıq qoşulursa – mütləq müayinə olunmalıdır.

Uşaqlarda dəri səpgiləri: səbəblər və necə fərqləndirmək olar?

Uşaqlarda dəri səpgiləri müxtəlif səbəblərlə yaranır. Praktik olaraq aşağıdakı suallar diaqnostik yanaşmanı asanlaşdırır:

• Səpgi qaşınırmı, yoxsa ağrılıdır?
• Qızdırma varmı?
• Səpgi hansı nahiyədə başlayıb (üz, bədən, bez nahiyəsi, qollar-ayaqlar, baş dərisi)?
• Yeni qida, dərman, şampun/sabun, paltar yuyucu dəyişibmi?
• Ailədə/bağçada oxşar səpgi olan varmı? (qoturluq, virus infeksiyaları)

Uşaqlarda dəri quruluğu: ən yayğın şikayətlərdən biri

Uşaqlarda dəri quruluğu (kseroz) bəzən tək başına olur, bəzən də atopik dermatit/ekzema ilə əlaqəlidir. Quruluq olan dəridə çatlar, qaşınma, qızarma, xüsusən qış aylarında artma tipikdir.

Təhlükəsiz evdə qayğı

• İlıq duş, qısa müddət (uzun və isti duş quruluğu artırır).
• Ətirsiz, yumşaq təmizləyici (sabun-sərt gel azaldılsın).
• Duştan sonra 3 dəqiqə qaydası: dərini yüngül qurulayıb nəmləndirici çəkmək.
• Pambıq paltar, həddindən artıq tərləmədən qorunma.

Atopik dermatit (ekzema): uşaqlarda ən çox rastlanan xroniki problem

Atopik ekzema adətən qaşınma, quruluq, qızartı və dövri alovlanmalarla gedir.Körpələrdə yanaq və bədən, daha böyük uşaqlarda isə dirsək/diz büküşləri daha çox təsirlənə bilər.

Alovlanmanı artıran faktorlar

• Quru hava, isti və tərləmə
• Ətirli məhsullar, sərt şampun/sabunlar
• Geyim sürtünməsi (yun, sintetik)
• Bəzi uşaqlarda allergenlər (fərdi yanaşma vacibdir)

Ekzema şübhəsində düzgün diaqnoz və uyğun müalicə üçün pediatr/dermatoloq müayinəsi daha doğrudur.

Uşaq bezi dermatiti: qızartı nə vaxt göbələk ola bilər?

Bez nahiyəsində qızartı çox vaxt qıcıqlanma ilə bağlıdır. Amma qızartı kəskin, parlaq, sərhədləri aydın və xırda “peyk” səpgiləri (satellit) varsa, kandida ehtimalı artır. Uzun çəkirsə və ya uşaq narahatdırsa, müayinə məsləhətdir.

Körpələrdə istidən yaranan səpgilər (istilik səpgisi)

Körpələrdə istidən yaranan səpgilər (miliaria) adətən boyun, kürək, sinə, büküşlərdə xırda qızartılı səpgilər şəklində olur və tərləmə ilə artır.

Nə etmək olar?

• Uşağı həddindən artıq geyindirməmək
• Otağı sərin saxlamaq, tərləməni azaltmaq
• Qıcıqlandırmayan yüngül nəmləndirici (ətirsiz)

Bakterial, virus və göbələk dəri infeksiyaları

Pediatrik qrupda ən sıx görülən uşaq dəri xəstəlikləri infeksiozvmənşəli olanlardır. Bakterial, viral və parazitar dermatozlar ilə klinikamıza tez-tez müraciət edilir. 

Bakterial infeksiyalar (məs: impetiqo)

Bakterial dermatozlar əsasən dəridə qabıqlanma, suluqlanma və yaralar verir. Bal rəngli qabıqlar, irinli sızanaqvari lezyonlar, tez yayılma – impetiqo kimi infeksiyaları düşündürə bilər. Uşağın bağçaya getməsi və yaxın təmas yayılmanı artırır.

Virus səpgiləri

Virus mənşəli dəri xəstəlikləri isə geniş spektrumlara malikdir. Bəzi viral dəri xəstəlikləri uşaqlarda ziyil, papilloma, molluskum kimi törəmələr yarada bilər.  Bəzi virus infeksiyaları isə uşaqlarda dəridə qabıqlı qaşıntılı qızartılar verə bilər. Suçiçəyi, enteroviruslar və digər viral infeksiyalar səpgiyə səbəb ola bilər. Qızdırma və ümumi vəziyyət mütləq qiymətləndirilməlidir.

Göbələk infeksiyaları

Dairəvi, kənarı daha aktiv olan qaşınan ləkələr (tinea korporis) və ya saçlı dəridə saç qırılması/tökülmə (tinea kapitis) göbələyi düşündürür.

Qoturluq (skabies), bit və digər parazitar problemlər

Parazitar infeksiyalar isə uşaqlarda qaşıntı və qızartı problemi verə bilər. Gecə artan qaşıntı şikayətləri bir çox hallarda dərinin parazitar invaziyaları ilə əlaqəli olur. Güclü gecə qaşınması, ailə üzvlərində oxşar şikayət, bilək araları və büküşlərdə səpgilər – qoturluq ehtimalını artırır. Belə hallarda “təkcə maz sürtüb keçsin” yanaşması səhv ola bilər: müalicə rejimi ailəvi yanaşma tələb edir.

Övrə (urtikaria): allergiya həmişə səbəbdir?

Urtikaria adətən qaşınan,  yerini dəyişən qabarmalarla gedir. Bəzən qida/dərmanla bağlıdır, bəzən isə infeksiyadan sonra yaranır.
Üz-göz şişməsi, dodaq şişməsi, nəfəs darlığı varsa, bu təcili vəziyyətdir.

Psoriaz (pullu dəmrov) uşaqlarda necə görünür?

Uşaqlarda dəmrovun bir çox növü var. Onlardan psoriaz bəzən diz-dirsəkdə pullu, sərhədli ləkələr, bəzən baş dərisində qalın kəpəkvari qabıqlanma kimi özünü göstərə bilər. Uşaqlarda müalicə planı yaşa və sahəyə görə seçilməlidir; özbaşına güclü steroid istifadəsi risklidir.

Uşaqlarda dəri altı səpgilər: komedon, milia, folikulit

Uşaqlarda dəri altı səpgilər dedikdə valideynlər çox vaxt xırda “düyüncüklər”i nəzərdə tutur: milia (xırda ağ nöqtələr), komedonlar, tük kökü iltihabı (folikulit) və ya keratoz pilaris kimi vəziyyətlər.
Sıxmaq və sərt skrablar problemi artıra bilər.

Başda dəri xəstəlikləri: kəpək, seboreya və saçlı dəridə səpgilər

Uşaqlarda saçlarda qabıqlanma və qaşıntı şikayəti bir çox hallarda psoriaz xəstəliyi ilə əlaqəli olur. Uşaqlarda psoriaz sadəcə saçlarda qabıqlanma və qaşıntı ilə özünü göstərmir. Bir çox pediatrik qrupda bədəndə damcıvari qabıqlı qızartılar şəklində özünü göstərə bilər.

Başda dəri xəstəlikləri uşaqlarda tez-tez kəpəklənmə, qaşınma, qabıqlanma və bəzən qızartı ilə gedir. 

• Seboreik dermatit: körpələrdə “beşik kəpəyi” kimi görünə bilər.
• Psoriaz: qalın, yapışqan qabıqlanma və sərhədli ləkələr.
• Tinea kapitis: saç qırılması, tökülmə sahələri, bəzən limfa düyünlərinin böyüməsi.

Uşaqlarda səpgilərə qarşı maz: nə zaman istifadə etməli, nədən ehtiyat etməli?

“Uşaqlarda səpgilərə qarşı maz” axtarışı çox yayğındır, amma düzgün seçim səpginin səbəbindən asılıdır. Bir səpgiyə uyğun olan maz, digər səpgini ağırlaşdıra bilər.

Ən çox edilən səhvlər

• Güclü steroidli mazları (xüsusən üz/bez nahiyəsi) özbaşına və uzun istifadə etmək
• İrinli/infeksion səpgidə yalnız steroid sürtmək (infeksiyanı gizlədə və yayıla bilər)
• Qoturluqda tək uşağı müalicə edib ailəni nəzərə almamaq
• Həddindən artıq antiseptiklərlə dərini yandırmaq/qurutmaq

Səpginin tipi aydın deyilsə, ən təhlükəsiz addım: qıcıqlandırıcıları dayandırmaq, ətirsiz nəmləndirici və uyğun gigiyena + həkim müayinəsi planlamaqdır.

Həkim seçimi: Bakıda ən yaxşı dəri həkimi necə seçilir?

Dermatoloq Mehdi İskəndərli onu da qeyd edir ki, uşaq dəri xəstəlikləri bir-birinə bəznədiyi üçün bir çox dəri həkimi yanlış diaqnoz qoya bilirlər. Məsələn, uşaq dərisində qabıqlı qızartılar dermatit xəstəliyi ilə əlaqəli olduğu halda xəstəyə pullu dəmrov diaqnozu və ya psoriaz xəstəliyi diaqnozu verilir. Bu cür hallarla qarşılaşmamaq üçün dəri həkimi Mehdi İskəndərli 100%-lik dəqiq diaqnostika üçün xəstələrə bəzi hallarda dəri biopsiyası təyin edir. Cünki, dəqiqləşmiş diaqnoz uğurlu müalicənin şərtidir

Etibarlılığı artıran meyarlar

• Uşaq dermatologiyası təcrübəsi, xəstəliklərin diferensial diaqnozu
• Müalicədə “ən az riskli, ən uyğun” yanaşma (steroid/antibiotikləri səbəbə görə seçmək)
• Planlı izləməyə çağırış: 7–14 gün və ya ehtiyaca görə kontrol

Yekun

Uşaq dəri xəstəliklərinin  müayinəsi, müalicəsi və profilaktikası dermatoloq tərəfindən aparılır. Bəzi pediatrik dəri problemləri ana bətnində ikən meydana gəldiyi halda, bəzi pediatrik dəri xəstəlikləri isə uşaq dünyaya gəldikdən günlər, aylar, illər sonra ortaya çıxır. Bu xəstəliklərin bir çoxusu dərinin müvəqqəti xəstəlikləridir. Müalicəsi üçün dərmanalara belə ehtiyaç qalmır.

Fəqət, bəzi uşaq dəri xəstəlikləri vardır ki, onlar irsi olduğu üçün daimidirlər və zaman keçdikçə proqressivləşirlər. Genodermatoz olaraq bilinen bu xəstəliklərin erkən uşaqlıq dönəmində diaqnozu çox önəmlidir. Çünki, genetik dəri xəstəlikləri pediatrik xəstələr böyüdükçə sistem xarakteri daşıyır və fəsadlarla ağırlaşır. Bu səbəblə genetik dəri xəstəlikləri erkən vaxtlarda aşkar edilərsə və dermatoloq nəzarətində olarsa fəsadlar ağırlaşmadan aradan qaldırıla bilər. Ona görə uşaq dəri xəstəliklərinin diaqnozunda xətaları yol verilməməsi üçün peşəkar dermatologiya uzmanı müayinəsinə ehtiyac vardır. 

Tez-tez verilən suallar (TVS)

Uşaqda səpgi nə vaxt təhlükəlidir?

Qızdırma, halsızlıq, sürətlə yayılan qızartı, basanda solmayan bənövşəyi səpgi, nəfəs darlığı və ya irinli-ağrılı lezyonlar olduqda gecikməyin.

Yeni doğulmuşlarda səpgilər həmişə xəstəlikdir?

Xeyr. Bir çox səpgi keçicidir (milia, neonatal akne və s.). Amma ümumi hal pisləşirsə və ya qızdırma varsa, mütləq müayinə lazımdır.

Uşaqlarda dəri quruluğu üçün evdə nə etmək olar?

İlıq, qısa duş; ətirsiz yumşaq təmizləyici; duştan dərhal sonra nəmləndirici; pambıq paltar; həddindən artıq isti mühitdən qaçınmaq.

“Uşaqlarda səpgilərə qarşı maz” seçərkən əsas qayda nədir?

Əsas qayda: səbəb bilinmirsə, güclü “dərman mazları” ilə özbaşına başlamaq risklidir. İnkişaf edən, irinli, ağrılı və ya uzun sürən səpgilərdə müayinə daha doğrudur.

Baş dərisində qabıqlanma həmişə kəpəkdir?

Xeyr. Seboreik dermatit, psoriaz və saçlı dərinin göbələyi (tinea kapitis) oxşar görünə bilər. Saç qırılması və tökülmə sahələri varsa, göbələk ehtimalı artır.