Sızanaq necə yaranır? Aknenin patogenezi və yaranma mexanizmi

Sızanaq necə yaranır? Bu sualın qısa cavabı budur: akne bir “tək səbəb” deyil, pilosebase vahiddə (tük follikulu + yağ vəzi) paralel gedən bir neçə prosesin nəticəsidir. Bu səhifədə müalicədən deyil, yalnız sızanaq patogenezi və aknenin yaranma mexanizmi izah olunur.

Pilosebase vahid nədir və niyə vacibdir?

Akne əsasən pilosebase vahiddə inkişaf edir: tük follikulu, onu əhatə edən keratinositlər və follikula açılan yağ vəzi (sebaceous gland). Yağ vəzinin ifraz etdiyi sebum normalda dəri baryerinin bir hissəsidir; lakin aknedə sebumun miqdarı və tərkibi dəyişə, follikul içi “tıxanıqlıq” və iltihab üçün şərait yarana bilər.

Aknenin 4 əsas patogen mexanizmi

Klassik yanaşmada aknenin yaranmasında dörd əsas faktor birlikdə işləyir:

• Sebum artımı (yağ vəzinin aktivliyi artır)
• Folikulyar hiperkeratinizasiya (follikul çıxışı tıxanır, komedon yaranır)
• Kutibakterium akne (mikrobiom disbalansı və iltihabi siqnal)
• İltihab (innat immun cavab, sitokinlər, lezyonun dərinləşməsi)

1) Sebum niyə artır? (hormonların rolu)

Akne çox vaxt yeniyetməlikdə başlayır, çünki bu dövrdə androgenlər (xüsusən DHT təsiri) yağ vəzilərinin aktivliyini artırır. Sebum artdıqca follikul daxilində lipid “yüklənməsi” yüksəlir və tıxanıqlıq + mikrob disbalansı üçün əlverişli mühit formalaşır. Qadınlarda hormonal sızanaqlar menstruasiya dövrünə bağlı hormonal dalğalanmalara bağlı kəskinləşə bilir.

Sebum artımı təkbaşına yetərli deyil

Təkcə yağlı dəri akne demək deyil. Akne yaranması üçün sebum artımı adətən follikul çıxışının tıxanması və iltihabi cavabla birlikdə gedir.

2) Folikulyar hiperkeratinizasiya: komedon necə yaranır?

Follikulun üst hissəsində keratinositlərin “normal tökülmə” mexanizmi pozulduqda hüceyrələr bir-birinə yapışır, sebumla qarışaraq mikrokomedon və ya xalq dilində dəri altı səpgilər yaradır. Mikrokomedon zamanla:

• Qapalı komedon (ağ nöqtə) — follikul çıxışı bağlanır
• Açıq komedon (qara nöqtə) — çıxış açıq qalır; tünd rəng “oksidləşmə” və keratin/sebum qarışığı ilə bağlıdır

3) Kutibakterium akne: “bakteriya” həmişə günahkardır?

C. acnes normal dəri mikrobiomunun bir hissəsidir. Problem çox vaxt sadəcə “bakteriya var” deyil, müəyyən ştamların artması, follikul daxilində oksigensiz mühit, sebum tərkibi və immun cavabın dəyişməsi ilə əlaqəlidir. Bu disbalans follikul daxilində iltihabi siqnalların artmasına şərait yaradır.

İltihab necə başlayır? (TLR2 və innat immun cavab)

C. acnes ilə əlaqəli komponentlər keratinosit və immun hüceyrələrdə innat immun reseptorlarını (məsələn TLR2) aktivləşdirə, nəticədə proinflamatuar sitokinlərin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Bu, papula/pustul kimi iltihabi lezyonların formalaşmasına “təkan” verir.

4) İltihab və lezyonların dərinləşməsi: niyə bəzən düyün/kista olur?

İltihab yalnız səthdə qalmadıqda və follikul divarı zədələndikdə, məzmun dərinin daha dərin qatlarına yayılır. Bu zaman düyün, kista və sonradan iz (skar) riski artır. Ağır formalar daha çox bu dərin iltihab mexanizmi ilə əlaqəlidir.

Ümumiləşdirsək sızanaq xəstəliyinin yaranması və inkişafında zəncirvari dörd ana mexanizm mövcuddur. Onlar aşağıdakılardır:

1. Hiperseborreya. Yəni yağ vəzlərinin həddindən artıq ifrazı. Yağ vəzlərinin sintezi və ifrazı birbaşa insanın hormonal statusunua bağlıdır. Yağ vəzlərindəki hormon reseptorları və qandakı hormonların miqdarı arasındakı tarazlıq yağ vəzlərindəki möhtəviyyatın sintezini və ifrazını tənzimləyir. Genetik olaraq hiperseborreya halına meyilli olanlarda bu balans pozulduğu üçün üz dərisi yağlanması və saçlarda yağlanma müşahidə olunur. Bu isə sızanağa meyillik və akne xəstəliyinin səbəbi olur.

2. Bakteriyalar. Hiperseborreya halı yağ vəzlərində akne törədən mikroblar, xüsusən köhnə adı “Propionibacterium acnes” yeni adı ”Cutibacterium acnes” bakteriyalarının kolonizasiya və çoxalmasına səbəb olur ki, bu isə öz növbəsinəd dəridə iltihabı reaksiyaların tətiklənməsinə səbəb olur. Çivzə xəstələrində həm daxilə, həm də xaricə tətbiq edilən antibioterapiya məhz bu mikroblara qarşı yönəlmişdir.

3. Hiperkeratoz. Hiperkeratoz tük follikulasının dəriyə açılan hissəinin divarlarının qalınlaşmasıdır. Tük follikulalarının dəriyə açılan hissələrində hiperkeratoz və hiperseborreya səbəbiylə ölmüş hüceyrələrin və yağ möhtəviyyatının depolonması akne yaranmasına səbəb olur. Çivzə xəstələrində bu mexanizmin törətdiyi səpgilər özünü əsasən açıq və qapalı komedonlar şəklində özünü göstərir. Bunlara bəzən ağ nöqtələr və qara nöqtələr deyilir.

4. İltihab. Yuxarıda sadalan hər üç mexanizm zəncirvari qaydada nəhayətdə üz dərisində iltihabi reaksiyalara səbəb olur ki, bu da öz növbəsində akne səpgiləri və qızartılarını yaradır.

Niyə bəzi insanlarda sızanaq təkrarlayır?

Akne təkrarlayıcı ola bilər, çünki “mikrokomedon” formalaşması davam edirsə və sebum/keratin/iltihab dövriyyəsi yenidən qurulursa, eyni bölgələrdə yenidən lezyonlar çıxır. Genetik meyl, hormonal dalğalanmalar, komedogen kosmetika, dərinin qıcıqlanması və bəzi həyat tərzi faktorları bu dövrü gücləndirə bilər.

Tez-tez verilən suallar (TVS)

Sızanaq necə yaranır? Tək səbəb varmı?

Yox. Akne sebum artımı + follikul tıxanıqlığı + mikrobiom disbalansı + iltihabın birlikdə işləməsi nəticəsində yaranır.

Qara nöqtə (açıq komedon) niyə qara görünür?

Açıq komedonda follikul çıxışı açıq qalır; keratin/sebum qarışığı havayla təmasda oksidləşərək tünd görünə bilər.

Bakteriya olmasa sızanaq olmaz?

C. acnes normalda da dəridə olur. Problem adətən ştam balansı, follikul mühiti və immun cavabın dəyişməsi ilə bağlıdır.

Niyə bəzən sızanaq düyün/kistaya çevrilir?

Dərin iltihab və follikul divarının zədələnməsi olduqda proses dərinin dərin qatlarına yayılır və ağır lezyonlar formalaşa bilər.

Xülasə

Görsəndiyi kimi sızanaq xəstəliyinin yaranması polifaktorialdır. Sızanaq xəstələrində yuxarıda sadalanan dörd ana mexanizmlərdən biri və ya bir neçəsi üstünlük təşkil edərək müxtəlif formalı sızanaq səpgilərinin səbəbi olurlar. Bu səbəbdən çivzə xəstələrinin müalicəsi təşkil edilmədən əvvəl mütləq qaydada dermatoloq əyani şəkildə müayinə edir və xəstəyə spesefik müalicə təyin edir. Dəri həkimi üzdəki sızanaqlar üçün dərman kimi adətən antibiotiklər, retinoidlər, keratolitiklər və s. istifadə edir. Bu dərmanların hər birisi yuxarıda sadalanan mexanizmləri əngəlləyərək terapevtik təsir göstərirlər. Bundan başqa sızanaq xəstələri üçün xüsusi dieta da təyin edildiyini vurğuladı. Təcrübəli dəri həkimi Dr. Mehdi İskəndərli sonda sızanaq xəstəliyi və fəsadlarının aradan qaldırılmasının mümkünlüyünü bəyan etdi. 

• DƏRİ XƏRÇƏNGİ
• PSORİAZ (PULLU DƏMROV)