Kəpək nədir? Saç kəpəyi və saç kəpəklənməsi nə deməkdir?

Kəpək baş dərisində dərinin üst qatının sürətlə yenilənməsi nəticəsində yaranan xırda, ağ və ya sarımtıl pulcuqlardır. “Saç kəpəyi” adətən yüngül pulcuqlanmanı, “saçlarda kəpəklənmə” isə daha geniş və təkrarlayan problemi təsvir edir. Kəpəkli saç ifadəsi isə kəpəyin saç telinin üzərinə tökülüb görünən hissəsidir.

Saçlarda kəpəklənmənin (saçda kəpəyin) əsas səbəbləri

 “Saçda kəpəyin səbəbi” nədir? Praktik olaraq səbəblər 6 qrupa bölünür:

• Seboreik dermatit: yağlı, sarımtıl pulcuqlanma + qaşınma, bəzən qızartı.
• Quru baş dərisi: xırda ağ pulcuqlar, adətən yağlılıq az, qışda artır.
• Psoriaz: qalın, sərhədli, “gümüşü” qabıqlanma; bəzən qulaq arxası/dirsək-diz də olur.
• Kontakt dermatit: yeni şampun, boya, keratin, spreylərdən sonra yanma/qaşınma + səpkilər.
• Göbələk (tinea kapitis): uşaqlarda daha önəmlidir; saç qırılması/tökülmə sahələri ola bilər.
• Baş dərisinin gigiyena və rutin faktorları: çox nadir yuma, həddindən artıq isti su, sərt şampunlar. Yəni başda kəpəklənmə, başın qaşınması və qabıqlanma şikayətləri istifadə etdiyi dəri tipinə uyğun olmayan və tərkibi allergenlərlə zəngin olan şampunlara, sabunlara bağlı yaranır.

Yəni “kəpək” tək bir xəstəlik deyil. Doğru nəticə üçün məqsəd: əvvəl səbəbi təxmin edib sonra uyğun müalicə seçməkdir.

Quru kəpək və yağlı kəpək: necə ayırd etmək olar?

Quru kəpək (quru baş dərisi)

• Pulcuqlar xırda, “toz” kimi ağ olur.
• Saç dərisi gərgin, qurudur; qışda artır.
• Çox isti su, tez-tez şampunlama və sərt təmizləyicilər problemi ağırlaşdırır.

Yağlı kəpək (seboreik tip)

• Pulcuqlar iri, sarımtıl, yapışqan olur.
• Qaşınma, qızartı, bəzən “başda səpgilər” ola bilər.
• Qaşınma gecə və stress dövrlərində arta bilər.

Saç dibində kəpək və qaşınma: ən tipik ssenarilər

Saç dibində kəpək ən çox seboreik dermatit və ya quru dəridə görünür. Əgər saç dibinin qaşınması çox güclüdürsə və kəpək iri-yağlıdırsa, seboreik tip daha ehtimallıdır. Əgər qaşınma yanma ilə gedirsə və yeni kosmetikadan sonra başlayıbsa, kontakt dermatit düşünülməlidir.

Başda səpgilər və başda dəri xəstəlikləri: nə vaxt şübhələnməli?

“Başda kəpək nədən yaranır” şikayəti ilə yanaşı “başda səpgilər” də xəstələri çox bezar edir. Aşağıdakılar varsa, sadə kəpəkdən əlavə diaqnozları da dəqiqləşdirmək lazımdır:

• Qızartı + ağrılı irinli düyünlər (folikulit)
• Qalın, sərhədli qabıqlar (psoriaz şübhəsi)
• Saç tökülməsi sahələri, saç qırılması (tinea kapitis ehtimalı)
• Qulaq arxası, qaş arası, burun kənarlarında da qabıqlanma (seboreik dermatit)
• Yeni boya/keratin/spreydən sonra şişmə, güclü yanma (kontakt allergiya)

Kəpək əleyhinə şampun: ən effektiv tərkiblər və seçmə qaydası

“Kəpək əleyhinə şampun”, “kəpək şampunu”, “kəpək üçün şampun” axtarışları çoxdur. Amma ən yaxşı nəticə “brend”dən çox, aktiv maddə və düzgün istifadə ilə gəlir.

Ən güclü aktiv maddələr (praktik seçim xəritəsi)

• Ketokonazol: seboreik dermatit/yağlı kəpəkdə çox faydalıdır.
• Selenyum sulfidi: yağlılıq və pulcuqlanmanı azaldır.
• Sink pirition: yüngül–orta kəpəkdə gündəlik/yüngül rutin üçün uyğundur.
• Salisil turşusu: qalın qabıqları “açmağa” kömək edir (qıcıqlanma olarsa azaldın).
• Siklopiroks: bəzi hallarda alternativ antifunqal seçimdir.
• Kömür qatranı: qalın qabıqlanma/psoriaz tipində kömək edə bilər (qoxu və qıcıq riski var).

İstifadə qaydası (effekti artıran əsas detal)

Şampunu sadəcə sürtüb dərhal yumaq çox vaxt nəticəni zəiflədir.
Aktiv maddəli şampunlar adətən baş dərisində 3–5 dəqiqə saxlananda daha effektli olur.

Saçda kəpək necə təmizlənir? 14 günlük praktik rutin

1-ci mərhələ (1–2 həftə): kəpəyi nəzarətə alma

• Həftədə 2–3 dəfə aktiv maddəli şampun (ketokonazol və ya selenyum/sink əsaslı).
• Şampunu baş dərisinə masajla sürtün, 3–5 dəqiqə saxlayın, sonra yuyun.
• Saç telinə kondisioneri yalnız tel boyu çəkin (dibə yox), məhsul yığılmasını azaltmaq üçün.

2-ci mərhələ (stabilizasiya): təkrarlanmanın qarşısı

• Kəpək azaldıqdan sonra aktiv şampunu həftədə 1 dəfə “davaml terapiya” kimi saxlayın.
• Qalan günlər yumşaq, ətirsiz şampun istifadə edin.

Qalın qabıq varsa (saç dibində yapışqan kəpək)

Qalın qabıqları qoparmaq (qaşımaq) dərini zədələyib vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Bu tipdə hədəf “yumşaltmaq + sonra şampun” yanaşmasıdır. Qıcıqlanma olarsa salisil turşulu məhsulları daha seyrək istifadə edin.

Mövsümün rolu

Başın kəpəklənməsi, ənsədə qabıqlı qızartılar adətən günəşli sezonlarda azalır. Qış aylarında isə kəskinləşmə müşahidə edilir. Stress faktoru da xəstəliyi artıran səbəblər arasındadır.

Ən çox edilən səhvlər (kəpəkli saç niyə düzəlmir?)

• Şampunu 10–20 saniyə istifadə edib yumaq (aktiv maddə işləməyə vaxt tapmır).
• Çox isti su və gündəlik sərt şampunlar → baş dərisini daha da qurudur.
• Saç dibinə yağlar və maskaları çox yaxmaq → seboreik tipdə ağırlaşma.
• Qabıqları dırnaqla qoparmaq → mikrotravma, qızartı, bəzən infeksiya.
• Yeni məhsullar (boya, keratin, spreylər) sonrası yanma/səpgi olsa da davam etmək. 

Nə vaxt dermatoloqa getməli?

Aşağıdakılar varsa, özbaşına rutinlə uzatmaq yerinə müayinə daha doğrudur:

• 2–4 həftə düzgün şampun rutinindən sonra heç bir yaxşılaşma yoxdursa
• Güclü qızartı, ağrı, irinli səpgilər
• Saç tökülməsi sahələri, saç qırılması
• Qulaq arxası/üz bölgəsində də qabıqlanma və qaşınma (seboreik dermatit geniş yayılıbsa)
• Uşaqda kəpək + limfa düyünü böyüməsi (tinea kapitis ehtimalı)

Bəzən şikayətlər sadəcə skalp dediyimiz saçlı dəri ilə məhdudlaşmır. Qabıqlı, kəpəkli qızartılar sinədə, kürəyin arxasında, qoltuq altında, qasıqda da meydana gələ bilər. Saçlarda kəpəklənmə ilə paralel olaraq qaşlarda kəpəklənmə, burun ətrafında qabıqlanma, saqqalda kəpək, qulaq arxasında və qulaq dəliyində kəpəklənmə də yarana bilər. Ən yayılmış formada bütün bükənəklərdə qızartı o cümlədən qoltuqda qaşıntılı qızartı da yarana bilər. Belə olanda dermatoloq müalicələri mütləqdir. 

Yekun

Görsəndiyi kimi başda qabıqlı qızartının səbəbi  çoxdur. Müxtəlif adda dəri xəstəlikləri başda kəpəkli qaşıntılı qabıqlı qızartı verə bilər. Belə olan halda mütləq dermatoloq konsultsiyası vacibdir. Dəri həkimi saçlarda kəpəklənmə şikayəti ilə müraciət edən pasientlərdən ətraflı anamnez topladıqdan və klinik müayinədən sonrå başda kəpəkli qızartıların səbəbi ola biləcək xəstəlikləri ehtimal edir. Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün bəzən əlavə olaraq laborator və mikrobioloji testlərə də müraciət edilir. Dermatologiya uzmanı diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün skalp dediyimiz saçlı dəridən dəri biopsiyası da götürə bilər. Dəri biopsiyası ilə 100% dəqiqliklə diaqnozu təyin etmək mümkündür.

Diaqnoz dəqiqləşəndən sonra dermatoloq həkim müvafiq qaydada şampun, sabun, losionlar, kremlər təyin edə bilər. Ən ağır formalarda daha effektli daxilə verilən inyeksiyalar və tabletlər də təyin edə bilər. Saçlarda kəpəklənmə problemi əksər hallarda  xroniki olduğu üçün mütləq davamlı qaydada profilaktika və yerli preparatlardan vaxtaşırı istifadə etmək tələb olunur. Dermatoloq kontrollarına təyin edilən vaxtlarda gəlmək lazımdır. Ümumiyyətlə saçlarda kəpəklənmə, başda qabıqlı qızartı probleminin həlli vardır.

Saçlarda kəpəklənmə çox vaxt düzgün şampun seçimi və qaydalı istifadə ilə nəzarətə alınır. Əsas məsələ “kəpək nədən yaranır” sualına uyğun yanaşma seçməkdir: quru kəpəkdə baryeri qorumaq, yağlı-seboreik tipdə antifunqal/anti-seboreik aktivlərdən istifadə etmək. 2–4 həftə düzgün rutinə baxmayaraq yaxşılaşma yoxdursa və ya başda səpgilər, ağrı, saç tökülməsi varsa, dermatoloq müayinəsi vacibdir.

Tez-tez verilən suallar (TVS)

Kəpək nədir və niyə yaranır?

Kəpək baş dərisində üst qat hüceyrələrinin sürətli yenilənməsi nəticəsində pulcuqlanmadır. Quru dəri, seboreik dermatit, psoriaz, kontakt dermatit və bəzi hallarda göbələk səbəb ola bilər.

Saçda kəpək necə təmizlənir?

Ən effektiv yol: aktiv maddəli kəpək şampununu həftədə 2–3 dəfə istifadə edib 3–5 dəqiqə saxlayaraq yumaq; yaxşılaşmadan sonra həftədə 1 dəfə davam etməkdir.

Saç dibində kəpək və qaşınma varsa nə etməli?

Yağlı/sarımtıl pulcuqlanma və qaşınma seboreik tipə işarə edə bilər. Antifunqal tərkibli şampunlar (məs: ketokonazol) daha faydalı olur. Yanma və səpgi varsa, kontakt dermatit də düşünülməlidir.

Kəpək əleyhinə şampun neçə günə təsir edir?

Bir çox insanda 1–2 həftə içində azalma görünür. Tam stabilləşmə üçün 2–4 həftə düzgün istifadə və sonra “davamlı” rejimi lazımdır.

Hansı hallarda mütləq həkimə getməliyəm?

2–4 həftəyə effekt yoxdursa, güclü qızartı/irinli səpgilər varsa, saç tökülməsi sahələri yaranırsa və ya uşaqda saç qırılması müşahidə olunursa dermatoloqa müraciət edin.