Dəridə ağ ləkələr: Səbəbi, Diaqnoz və Müalicəsi 

Dəridə ağ ləkələr (hipopiqmentasiya və ya depiqmentasiya) – dərinin müəyyən sahəsində rəngin azalması və ya tam itməsi deməkdir. Bəzi hallarda bu sadəcə “açılma”dır (hipopiqmentasiya), bəzi hallarda isə sahə tam ağ olur (depiqmentasiya). Bu fərq diaqnoz və müalicəni seçmək üçün vacibdir.^[1]

Qısa xəbərdarlıq: Dəridə ağ ləkələr çox səbəbdən yarana bilər. Bu yazı maarifləndiricidir və həkim müayinəsini əvəz etmir. Ləkələr sürətlə artırsa, uşaqda yeni yaranıbsa, qaşınma/soyulma, ağrı, qanama və ya sürətli yayılma varsa, dermatoloqa müraciət edin.

Mündəricat

• Dəridə ağ ləkələrin ən çox rast gəlinən səbəbləri
• Evdə ilkin ayırd etmə: 60 saniyəlik alqoritm
• Diaqnoz: dermatoloq nə edir?
• Dəridə ağ ləkələrin müalicəsi: səbəbə görə yanaşma
• Uşaqlarda və körpələrdə dəridə ağ ləkələr
• Üzdə ağ ləkələr: ən tipik səbəblər
• Qorunma: günəş, dəri baryeri, təkrarlamanın qarşısı
• Tez-tez verilən suallar
• Elmi/etibarlı mənbələr

Dəridə ağ ləkələrin ən çox rast gəlinən səbəbləri

Dəridə ağ ləkələr müxtəlif xəstəliklərin ucbatından yaran bilər. Bütün bəyaz ləkələr hipopiqmentasiya və ya depiqmentasiya səbəbiylə yaranır. Lakin  fərqli mexanizmlərlə dəridə hipopiqmentasiya və ya depiqmentasiya verir. Valideynlər  “dəridə ağ ləkələrin səbəbi” və “dəridə ağ ləkələrin müalicəsi” sualına cavab axtarır. Aşağıdakı siyahı klinik praktikada ən çox rast gəlinən səbəbləri əhatə edir:

1) Vitiliqo (ala xəstəliyi)

Vitiliqo depiqmentasiya ilə gedir: ləkə çox vaxt “süd kimi ağ”, sərhədi daha aydın olur, bəzən saç/qaş tüklərində də ağarma görünə bilər. Vitiliqonun müalicəsində dermatoloqlar topikal preparatlar və işıq müalicəsi (fototerapiya) kimi metodlardan istifadə edə bilirlər^[2]

Depiqmentasiya sahələri xəstəliyin ən ağır formalarında bədənin tamamını əhatə edə bilər. Buna yayğın generalizə və ya total vitiliqo deyilir. Vitiliqo xəstələrində saçlarda, qaşlarda və kipriklərdə tük ağarması da görülə bilər. Ağ ləkələr şəklində özünü götərən vitiliqo xəstəliyi sadəcə dərinin problemi deyil. Bu xəstələrdə paralel şəkildə daxili orqanların avtoimmun mənşəli problemləri də yarana bilər. Dermatoloq ehtiyac bidliyi təqdirdə vitiliqo xəstələrində sistem problemlərini araşdırmaq üçün əlavə laborator analizlər istəyə bilər.

2) Göbələk infeksiyası: pitiriazis (tinea) verzikolor

Çox vaxt sinə, kürək, boyun və çiyinlərdə olur; ləkələr həm açıq, həm tünd görünə bilər. Ən tipik əlamət: incə qabıqlanma (xüsusən dərini qaşıyanda və ya “sürtəndə”). Malassezia adlı maya göbələyi ilə əlaqəlidir.^{[3] [8]}

3) Pitiriazis alba (uşaqlarda “quru ağ ləkələr”)

Ən çox üzdə (yanaq), qollarda görülür; sərhədi qeyri-dəqiq, yüngül açıq rəngli və çox vaxt quru/azca qabıqlı olur. Dəmrov xəstəliyi içərisində incələnir. Bəzən ağ dəmrov da deyilir. Uşaqlarda tez rast gəlinir.^[4]

4) Postinflamator hipopiqmentasiya (səpgidən/ekzemadan sonra)

Əvvəl həmin sahədə ekzema, dermatit, sızanaq, yanıqlar, sürtünmə və ya travma olur; sonra rəng “açılır”. Bu, melanositlərin zədələnməsi və melanin azalması ilə bağlı ola bilər.^[5]

5) İdiopatik quttat hipomelanoz (günəşə bağlı dəridə xırda ağ nöqtələr)

Adətən qollarda və baldırda günəş görən sahələrdə 1–10 mm ölçüdə, xırda ağ nöqtələr/ləkələr olur; xoşxassəlidir, daha çox yaşla artır.^[6]

6) Kimyəvi leykoderma / kontakt təsir

Bəzi kimyəvi maddələr (iş mühiti, təmizləyici maddələr, saç boyası komponentləri və s.) lokal depiqmentasiya yarada bilər. Əgər ləkə “təmas xətti” boyunca başlayıbsa, bu ehtimal artır.

7) Daha nadir, amma vacib səbəblər

• Hipopiqmentli mikozis funqoides (onkoloji): . uzunmüddətli, davamlı hipopiqmentli sahələr  uşaqlarda ağ ləkələrin səbəbi ola bilər – mütləq dermatoloq baxmalıdır.^[7]

Evdə ilkin ayırd etmə: 60 saniyəlik alqoritm

1. Ləkə qaşınır və üstündə incə qabıq var? – göbələk (əlvan dəmrov) və ya ağ dəmrov ehtimalı artır.^{[3] [4]}
2. Ləkə tam “süd kimi ağdır”, sərhədi kəskindir? – vitiliqo daha çox ehtimaldır.^[2]
3. Əvvəl o sahədə səpgi/ekzema/yaralanma olub? – postinflamator hipopiqmentasiya ola bilər.^[5]
4. Xırda ağ nöqtələr günəş görən qolda/baldırdadır? – idiopatik qutta hipomelanoz ehtimalı (xoşxassəli).^[6]
5. Ləkə sürətlə artır, kənarı qızarır, ağrılıdır və ya qanayır? – gecikmədən yaxşı bir dermatoloqa müraciət edin.

Diaqnoz: dermatoloq nə edir?

• Vizual baxış və anamnez: ləkənin başlanma vaxtı, yayılma, qaşınma, ailə tarixi, günəş yanığı, kosmetik/kimyəvi təmas.
• Wood lampası (UV): Lampa müayinəsi depiqmentasiya sahələrini daha aydın göstərməyə kömək edir (xüsusən vitiliqoda).^[2]
• Dərinin qaşıntısı və KOH testi: göbələk şübhəsində sadə mikroskopik test faydalıdır.^[3]
• Dəri biopsiyası: Lokal anesteziya altında dəridəki ağ ləkədən nümunə kəsilib götürülür

Dəridə ağ ləkələrin müalicəsi: səbəbə görə yanaşma

A) Vitiliqo müalicəsi (depiqmentasiya)

Vitiliqo xəstələrinin müalicəsi çətin olsa da mümkünsüz deyildir. Müasir təbabət bu xəstəliyin müalicəsində müxtəlif preparatlar təklif emir. Onları hər bir xəstə qəbul etməlidir. Ən azı xəstəliyin yayılmaması üçün çalışılamlıdır. Dermatolq həkimin təyin etdiyi yerli müalicələr həkim nəzarətdində tətbiq edilməlidir. Günəşdən həm fiziki, həm də spf kremləri hesabına qorunmalıdır. Stres faktorları və dəriyə tətbiq edilən travmalardan uzaq durulmalıdır. Depiqmentasiya sahələri günəş şüalarının mənfi təsirinə qorunmasız olduğu üçün o sahələrdə dəri xərçəngi yaranma riski yüksəkdir. Ona görə dəridə ağ ləkələr günəşdən xüsusən qorunmalıdır.

• Topikal preparatlar: dermatoloq seçimi ilə.^[2]
• Fototerapiya (NB-UVB): aktiv vitiliqoda yayılmanı yavaşlada və repiqmentasiyaya kömək edə bilər.Lakin dəri xərçəngi riski vardır^[2]

B) Göbələk (pitiriazis verzikolor) müalicəsi

Göbələkdə “ləkə” infeksiya kontrolundan sonra dərhal tündləşməyə bilər; rəngin bərpası vaxt ala bilər.^{[3] [8]}

C) Pitiriazis alba

Nəmləndirici + baryer dəstəyi və günəşdən qorunma əsasdır.^[4]

D) Postinflamator hipopiqmentasiya

Əsas məqsəd səbəbi kontrol etmək və günəşdən qorunmaqdır; rəng çox vaxt tədricən bərpa olunur.^[5]

E) İdiopatik quttat hipomelanoz

Əsasən kosmetik narahatlıqdır; günəşdən qorunma məntiqlidir.^[6]

Uşaqlarda və körpələrdə dəridə ağ ləkələr

Əsasən uşaqlarda bəyaz ləkələr anadangəlmə meydana gələ bilər. İki yaşına qədər yaranan ləkələr əksərən anadangəlmə olur və genetik pozuntu ilə əlaqəli olur. Məktəbə qədər dövürdə, məktəb dövründə, yeniyetməlikdə və böyüklərdə yaranan ağ ləkələr qazanılmış sayılır. Qazanılmış ağ ləkələr arasında ən ciddi olan xəstəlik xalq arasında ala xəstəliyi olaraq bilinən vitiliqo problemidir. Vitiliqo xəstəliyi dərinin avtoimmun xəstəliyidir və proqnozu pisdir. Vitiliqo xəstələrində dərinin istənilən yerində depiqmentasiya ilə özünü biruzə verən bəyaz ləkələr yaranır. Bu ləkələr əsasən göz ətrafında, dodaq ətrafında, dizlərdə, dirsəklərdə baldırların ön tərəfində, əllərdə yaranır. Uşaqlarda ən tipik səbəblər: pitiriaszis alba, postinflamator hipopiqmentasiya, göbələk və bəzən vitiliqo.
^{[4] [5]}

Üzdə ağ ləkələr: ən tipik səbəblər

Uşaqlarda üzdə ağ ləkələr şikayəti çox olur. Valideynlər kinikamıza uşaqların yanağında ağ ləkə problemi ilə müraciətlər olunur.  Üzdə ağ ləkələr səbəbi çoxdur. Dermatoloq müayinəsi vacibdir.^{[4] [5] [2]}

Qoruyucu tədbirlər

• SPF 50+ – vitiliqoda və günəşlə bağlı ağ nöqtələrdə yenilərin ləkələrin qarşısın alır, kontrastı azalda bilər.^{[2] [6]}
• Dəri baryeri: Dərinin baryre funksiyasını artırmaq. Quru dəridə nəmləndirici tətbiq edilməlidir^[4]
• Göbələk təkrarlaması ola bilər – düzgün fərdi strateji müalicə planlanması.^[3]

Tez-tez verilən suallar (TVS)

1) Dəridə ağ ləkələr həmişə vitiliqodur?

Xeyr. Göbələk, pitiriazis alba, postinflamator hipopiqmentasiya və s. kimi səbəblər də ola bilər.
^{[3] [4] [5] [6]}

2) Dəridə ağ ləkələrin müalicəsi neçə günə effekt verir?

Səbəbdən asılıdır. Göbələkdə infeksiya kontrolu daha tez ola bilər, amma rəngin bərpası həftələr/aylar çəkə bilər; vitiliqoda müalicə daha uzunmüddətlidir.

3) Qaşınma və qabıqlanma varsa hansı səbəb daha ehtimallıdır?

Qabıq/soyulma daha çox göbələk və ya pitiriazis alba lehinə olur (tam ağ, sərhədi kəskin vitiliqodan fərqli).

4) Wood lampası nə üçün lazımdır?

Depiqmentasiya sahələrini daha aydın göstərməyə və bəzi hallarda vitiliqonu digər səbəblərdən ayırmağa kömək edir. 

5) Uşaqda ağ ləkələr görəndə nə etməliyəm?

Əvvəlcə özbaşına dərman sürtməyin. Xüsusən ləkə artırsa və ya yeni ləkələr çıxırsa, istər klinikada, istərsə də onlayn dermatoloq müayinəsi daha doğrudur. 

6) “Bədəndə ləkələrin səbəbi” hər zaman “dəridə ağ ləkələr” ilə əlaqəlidir ?

Yox. “Bədəndə ləkələr” həm ağ, həm də qəhvəyi/tünd ləkələri əhatə edir. Çəhrayi və qırmızı da olur. Bu yazı əsasən ağ ləkələr haqqındadır. Dəridə qəhvəyi ləkələr verən xəstəliklər fərqlidir. 

Elmi/etibarlı mənbələr

1. Cleveland Clinic – Hypopigmentation
2. American Academy of Dermatology – Vitiligo: diagnosis & treatment
3. NHS – Pityriasis versicolor (tinea versicolor)
4. DermNet – Pityriasis alba
5. NCBI Bookshelf (StatPearls) – Hypopigmented Macules
6. DermNet – Idiopathic guttate hypomelanosis
7. NCBI Bookshelf (StatPearls) – Mycosis Fungoides
8. Mayo Clinic – Tinea versicolor: symptoms & causes