Dəri altı səpgilər: səbəbi, növləri və müalicəsi (maz, krem, dərman, maska)
Dəri altı səpgilər dermatologiya uzmanı, Dr. Mehdi İskəndərlinin, verdiyi müsahibəyə görə daxili xəstəliklər fonunda da yarana bilər. Lakin, bütün daxili xəstəliklər akne yarada bilməz. Qaraciyər xəstəlikləri, böyrək xəstəlikləri, ağ ciyər xəstəlikləri, mədə bağırsa sisteminin parazitar invaziyaları sızanaq səbəbi ola bilməz. Xəstələr tərəfindən yanlış olaraq çivzə xəstəliyi ilə əlaqəli olaraq gərəksiz endoskopiya, bağırsaq yuması, qaraciyar təmizləməsi, qaraciyərin qoruyucu müalicələri qəbul edilir. Bunlar xətalı praktikalardır. Çivzə xəstəliyinin barmaqla sayıla biləcək az sayda lakin, çox önəmli daxili xəstəliklərin fonunda yaran bilər.
Qısa qeyd: Bu yazı maarifləndirmə üçündür və həkim müayinəsini əvəz etmir. Xüsusilə hamiləlik, südvermə, uşaq yaşı, ağır iltihab, çapıqlaşma və ya uzunmüddətli səpgilərdə dermatoloqa müraciət etmək vacibdir.
Sürətli cavab (1 dəqiqəlik xülasə)
- Dəri altı səpgilər çox vaxt məsamələrin tıxanması ilə yaranan qapalı komedonlar (dərinin altında “xırda düyün” kimi hiss olunan sızanaq başlanğıcı) olur.
- Hər “dərialtı səpgi” sızanaq deyil: miliya, folikulit, keratoz pilaris, allergik/iritant səpgilər də oxşar görünə bilər.
- Ən çox səhv: sıxmaq, sərt skrablar, spirtli məhlullar və təsadüfi “güclü” kremlər. Bu, üzdə qırmızı səpgilər və iz riskini artırır.
- Yüngül hallarda düzgün gündəlik rutin + uyğun aktiv maddələr kömək edir; ağır, ağrılı, dərin iltihablı sızanaqlarda dermatoloq müalicəsi (bəzən tablet və ya prosedur) tələb oluna bilər.
Mündəricat
- Dəri altı səpgilər nədir?
- Səpgilərin növləri: komedon, papula, pustula, düyün
- Dəri altı səpgilər səbəbi: niyə yaranır?
- Üzdə səpgilər: üzdəki səpkilər üçün nə etməli?
- Müalicə: maz, krem, dərman və evdə dəstək
- Dəri altı səpgilər üçün maska: faydalıdırmı?
- Üzdəki sızanaqların təmizlənməsi (komedon çıxarma)
- Uşaqlarda dəri altı səpgilər
- Dəri altı inyeksiya nədir və nə vaxt edilir?
- Nə vaxt dermatoloqa müraciət etməli?
- Tez-tez verilən suallar (FAQ)
Dəri altı səpgilər nədir?
Dəri altı səpgilər adətən dərinin səthində çox görünməyən, amma toxunanda “xırda qabarcıq/düyün” kimi hiss olunan səpgilərdir. Üzdə ən çox rast gəlinən səbəb qapalı komedonlardır: məsamə (folikul) daxilində yağ və keratin tıxacı yığılır, səthdə isə ağ və ya dəri rənginə yaxın xırda qabarıqlıq olur.
Bu vəziyyətə bəzən “üzdə səpgilər” və ya “dəri altı sızanaq” da deyilir. Lakin oxşar görünüş verən başqa səbəblər də var (miliya, folikulit və s.), ona görə uzun sürən və ya ağır hallarda diaqnoz dəqiqləşməlidir.
Səpgilərin növləri
Bir çox insan “səpgilərin növləri”ni bilmədiyi üçün yanlış krem/maz seçir. Üzdə səpgilər aşağıdakı formalarda ola bilər:
1) Komedonlar
- Qapalı komedon (dəri altı xırda düyünlər): ən tipik “dəri altı səpgilər” görünüşü.
- Açıq komedon (qara nöqtə): məsamə ağzı açıqdır, oksidləşmə ilə tünd görünür.
2) İltihablı sızanaqlar
- Papula: qızarmış, sərt, ağ ucu olmayan səpgi.
- Pustula: irinli uclu sızanaq.
- Düyün/kista: dərin, ağrılı, uzun sürən; çox vaxt iz qoyma riski yüksəkdir (ağrılı sızanaqlar şikayəti burada ön plana çıxır).
3) Sızanağa bənzəyən, amma sızanaq olmayanlar
- Miliya: adətən xırda ağ “dane” kimi, xüsusilə göz ətrafında.
- Folikulit: tük kökü iltihabı; qaşınma və ya xırda irinli səpgilər ola bilər.
- Keratoz pilaris: “toyuq dərisi” kimi xırda qabarıqlıqlar (qolda xırda səpgilər tez-tez bununla bağlı olur).
- İritant/allergik səpgilər: yeni kosmetika, güclü turşular, ətirlər, maskalar sonrası qızartı və səpkilər.
Dəri altı səpgilər səbəbi: niyə yaranır?
Dəri altı səpgilər səbəbi çox vaxt bir neçə faktorun üst-üstə düşməsi ilə bağlıdır:
- Yağ ifrazının artması və məsamələrin tıxanması
- Hormonal dəyişikliklər (xüsusilə çənə xəttində və böyüklərdə)
- Komedogen kosmetika (ağır tonal krem, yağlı günəş kremi, sıx teksturalar)
- Sürtünmə və tərləmə (maska, dəbilqə, telefon, idman)
- Yanlış “təmizləmə”: sərt skrab, spirtli toniklər → dərini qıcıqlandırır, üzdə qırmızı səpgilər artır
- Genetik meyl və stress/yuxu pozğunluğu
Dermatologiya uzmanı, Dr. Mehdi İskəndərli qeyd edir ki, ən çox qadınlarda endokrin xəstəliklər sızanaq problemi törədir. Beləki, qadınlarda yumurtalıq kistaları və ya bədxassəli törəmələri qanda kişi hormonu sayılan androgen hormonları artıra bilər. Bu isə çivzə yaranmasına səbəb olur. Eyni zamanda böyrəküstü vəzlərin xəstəlikləri həm kişilərdə, həm də qadınlarda sızanaq xəstəliyi yarada bilər. Dermatoloq həkimin dediyinəz görə “Acne vulgaris” xəstəliyi həm də xaricdə yeridilən hormonal preparatlara bağlı da meydana gələ bilər.
Qeyd: “sızanaq nədən yaranır?” sualının tək cavabı yoxdur. Əsas məqsəd sizin səpginizin növünü və tetikləyicisini tapmaqdır.
Dəri altı səpgilər zamanı testlər
Uzman dermatoloq Mehdi İskəndərli onu da qeyd edir ki, şüphələnildiyi təqdirdə dəri həkimi, xəsətni endokrin testlərdən keçirdə bilər və xəstəliyin endokrin sistem xəstəlikləri ilə əlaqə olmasını aşkara çıxarda bilər. Əgər sızanaqların yaranması hormonal pozuntulara bağlıdırsa o zaman akne xəstəliyinin müalicəsi fərqli istiqamətlərdə getməlidir. Ona görə sızanaq problemi olanlar daxili orqanları yoxlatdırmaq üçün müxtəlif ixtisas həkimlərinə müraciət etmək və uzun uzadı chek up-lardan keçmək xəstə üçün həm vaxt, həm də maliyyə itkilərinə səbəb olur. Bu problemdan yan keçmək üçün akne xəstələri peşəkar uzman dermatoloq həkimlərə müraciət etmələri tövsiyyə edilir.
Üzdə səpgilər: üzdəki səpkilər üçün nə etməli?
Üzdəki sızanaq səpgiləri və ləkələr üçün praktik plan:
Addım 1: Sıxmama
Dəri altı səpgiləri sıxmaq çox vaxt iltihabı artırır, dərinləşdirir və iz riskini yüksəldir.
Addım 2: Dörd həftəlik minimal, düzgün rutin
- Yüngül təmizləyici (səhər/axşam, sərt skrab yox)
- Nəmləndirici (non-komedogen)
- Günəşdən qorunma (xüsusilə aktiv maddələr istifadə edirsinizsə)
Addım 3: Bir dənə əsas bioloji aktiv maddə seçin
Dəri altı komedonlarda ən effektiv yanaşma adətən komedonu “açan” və məsaməni tənzimləyən maddələrdir. Birdən çox güclü məhsulu eyni anda başlamaq qıcıqlanma yarada bilər.
Müalicə: maz, krem, dərman və evdə qulluq
Dəri altı səpgilər üçün maz/krem (sızanaq üçün maz)
Sızanaq üçün maz və ya üzdəki dəri altı səpkilər üçün maz seçimi lezyonun növündən asılı olaraq dəyişir. Dəri altı səpgilər üçün krem tətbiq etmədən əvvəl bilinməli ümumi prinsiplər:
- Komedon yönümlü məhsullar: məsamə tıxanıqlığını azaldan tərkiblər (məsələn salisilik turşu, retinoid yönümlü məhsullar).
- İltihablı səpgidə: uyğun antiseptik/iltihab əleyhinə aktivlər faydalı ola bilər; ağır hallarda həkim nəzarəti lazımdır.
- Çox vacib: Steroid tərkibli kremləri (həkimsiz) üzdə istifadə etmək səpgini pisləşdirə bilər.
Dəri altı səpgilər üçün dərman (tablet) nə vaxt düşünülür?
“Dəri altı səpgilər üçün dərman” sorğusu çox vaxt “daha güclü müalicə” ehtiyacı olan halları göstərir. Üzdəki səpgilərin dərmanı üçün aşağıdakı hallarda dermatoloq müayinəsi ilə istifadə etmək məntiqlidir:
- dərin və ağrılı sızanaqlar, düyün/kista tipli səpgilər
- tez-tez təkrarlanan, geniş yayılmış səpgilər
- iz (çapıq) yaranmağa meyl
- 3 ay düzgün rutinə baxmayaraq ciddi yaxşılaşma olmaması
Sızanaqların evdə müalicəsi: nə kömək edir, nə zərər verir?
“Sızanaqların evdə müalicəsi” üçün təhlükəsiz tövsiyyələr:
- müntəzəm yuxu, stressin idarəsi
- komedogen kosmetikanı azaltmaq
- üzü gündə 2 dəfədən çox yumaqdan çəkinmək
- səpgiləri sıxmamaq
Zərər verə bilənlər: sərt skrablar, spirtli məhlullar, “yandıran” ev qarışıqları, tez-tez maska dəyişdirmək və eyni anda çox aktiv maddə istifadə etmək.
Dəri altı səpgilər üçün maska: faydalıdırmı?
“Dəri altı səpgilər üçün maska” bəzən yağlılıq və parıltını azalda bilər, amma komedonları “bir gecədə yox edən” möcüzə deyil. Əgər istifadə edəcəksinizsə:
- Həftədə 1–2 dəfə ilə məhdud saxlayın
- qıcıqlanma, yanma, quruluq olarsa dayandırın
- maskadan sonra nəmləndirici istifadə edin
Üzdəki sızanaqların təmizlənməsi (komedon çıxarma)
“Üzdəki sızanaqların təmizlənməsi” komedonların (xüsusilə qara nöqtə/qapalı komedon) peşəkar şəkildə çıxarılmasıdır. Evdə sıxmaq çox vaxt:
- iltihabı artırır
- üzdə qırmızı səpgiləri çoxaldır
- iz və ləkə riskini yüksəldir
Əgər komedonlar çoxdursa və dəri altı düyünlər davamlıdırsa, bunu peşəkar prosedur kimi planlamaq daha təhlükəsizdir.
Uşaqlarda dəri altı səpgilər
“Uşaqlarda dəri altı səpgilər” fərqli səbəblərlə ola bilər (məsələn, yenidoğanda miliya və ya yenidoğan sızanağı). Uşaqlarda:
- güclü turşu məhlullar və “ağır” akne məhsullarını özbaşına istifadə etməyin
- səpgi yayılırsa, qızdırma, irinləmə, ağrı və ya ümumi hal pozğunluğu varsa həkimə müraciət edin
Dəri altı inyeksiya nədir və nə vaxt edilir?
Bəzi hallarda (xüsusilə böyük, ağrılı düyün/kista tipli sızanaqlarda) dermatoloq tərəfindən dəri altı inyeksiya (lokal prosedur) tətbiq oluna bilər. Bu, ev şəraitində edilən bir tədbir deyil və hər pasiyent üçün uyğun olmaya bilər.
Nə vaxt dermatoloqa müraciət etməli?
- 3 ay düzgün rutinə baxmayaraq ciddi yaxşılaşma yoxdursa
- dərin, ağrılı sızanaqlar və ya kista/düyünlər varsa
- iz (çapıq) əmələ gəlirsə
- hamiləlik/südvermə dövründə müalicə seçimi lazımdırsa
- uşaqlarda səpgilər sürətlə artırsa və ya ağır əlamətlər varsa
Dermatologiya uzmanı həm də onu qeyd etmişdir ki, sızanaq xəstəliyi zamanı erkən müalicə vacibdir. Cünki, bəzi sızanaqlar üzdə düzəlməyən çopurlar yarada bilər. Bu isə gənc pasientlər üçün komplekslər yaradır. Odur ki, valideynlər övladlarında yaranmış dərialtı səpgilər və qara nöqtələr biganə qalmamlı zamanında dermatoloq randevusu alınmalı və erkən akne xəstəliyi müalicəsi və proafilaktikası başlanılmalıdır.
Tez-tez verilən suallar (TVS)
Dəri altı səpgilər niyə yaranır?
Ən çox səbəb məsamələrin tıxanması (qapalı komedon), hormonal təsirlər, komedogen kosmetika və sürtünmə/tərləmədir. Dəqiq səbəb səpginin növündən asılıdır.
Dəri altı sızanaqlar üçün nə etməli?
Sıxmamaq, minimal düzgün rutin (təmizləyici + nəmləndirici + SPF) qurmaq və tədricən uyğun aktiv maddə seçmək faydalıdır. Ağır və ağrılı hallarda dermatoloq müayinəsi lazımdır.
Dəri altı səpgilər üçün maz və ya krem seçərkən nəyə diqqət edim?
Komedon yönümlü, non-komedogen məhsullar seçin; eyni anda çox məhsul istifadə etməyin. Steroid tərkibli kremləri özbaşına tətbiq etməyin.
Üzdəki səpkilər üçün nə etməli və nə vaxt həkimə getməli?
Əgər səpgilər 8–12 həftə ərzində azalmırsa, ağrılı dərin düyünlər varsa və ya iz qalırsa, dermatoloqa müraciət edin.
Üzdə qırmızı səpgilər həmişə sızanaqdır?
Xeyr. Bəzən iritant/allergik səpgilər, rozasea və ya folikulit də qırmızı səpgilər verə bilər. Diaqnoz üçün klinik qiymətləndirmə vacibdir.
Qolda xırda səpgilər də “dəri altı gənə” sayılır?
Bəzən qolda xırda qabarıqlıqlar keratoz pilaris kimi vəziyyətlərə bağlı olur. Üzdəki komedonlarla eyni mexanizm olmaya bilər.
“Dəri altı sızanaq üçün dərman” mütləq lazımdır?
Yüngül komedonlarda həmişə yox. Lakin dərin, ağrılı, iz qoyan və geniş yayılmış hallarda uzman dermatoloq tərəfindən sistemli müalicə planı seçilə bilər.
