Vitiliqo nədir? Səbəbi, əlamətləri, növləri və müalicəsi

Vitiliqo nədir? Səbəbi, əlamətləri, növləri və müalicəsi

Vitiliqo (Azərbaycan dilində tez-tez “ala xəstəliyi” də deyilir) dəridə melanin piqmentinin azalması və ya itməsi nəticəsində ağ rəngli (depiqmentasiya) ləkələr ilə gedən xroniki bir vəziyyətdir. Xəstəlik yoluxucu deyil və bir insandan digərinə keçmir.

Qeyd: Bu yazı maarifləndirici məqsədlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir. Dəridə ağ ləkələr hər zaman vitiliqo olmaya bilər; dəqiq diaqnoz üçün təcrübəli dermatoloq müayinəsi vacibdir.

Mündəricat

• Vitiliqonun səbəbləri
• Vitiliqonun növləri
• Əlamətlər və ilk siqnallar
• Diaqnoz necə qoyulur?
• Ağ ləkə verən digər xəstəliklər (differensial diaqnoz)
• Vitiliqo müalicəsi: alqoritm və ən effektiv yanaşmalar
• Uşaqlarda vitiliqo
• Günəş, SPF və gündəlik qorunma
• Qidalanma, vitaminlər və “təbii müalicə” barədə həqiqətlər
• Psixoloji təsir və dəstək
• Tez-tez verilən suallar

Vitiliqonun səbəbləri

Dəridə ağ ləkələrə səbəb olan dəri xəstəliyi çoxdur. Onlardan proqnozu daha çox pis olanı ala xəstəliyidir. Elmi adı vitiliqo olan bu xəstəlik avtoimmun dəri xəstəliyi hesab edilir. Yəni orqanizmin immun sisteminin dəriyə hücumu nəticəsində dəriyə rəng verən melanosit hüceyrələrinin sıradan çıxmasına bağlı olaraq ağ ləkələr yaranır. Vitiliqonun yaranması bir səbəblə izah olunmur; adətən bir neçə mexanizm üst-üstə düşür:

• Avtoimmun mexanizm: İmmunitet sistemi melanositləri (piqment yaradan hüceyrələr) “yad” kimi tanıyıb zədələyə bilər.
• Genetik meyillilik: Ailədə vitiliqo və ya digər avtoimmun xəstəliklərin olması riski artıra bilər.
• Oksidativ stress və tetiklər: Günəş yanığı, dəri travması (kəsik, sürtünmə), güclü emosional stress, bəzi kimyəvi maddələr – xəstəliyin başlamasını və ya artmasını tətikləyə bilər (hamıda deyil).

Vitiliqonun növləri

Vitiliqonun tipini bilmək müalicə planı üçün kritikdir:

• Qeyri-seqmental vitiliqo (non-segmental): Ən yayğın formadır; çox vaxt bədənin hər iki tərəfində simmetrik ləkələr olur.
• Seqmental vitiliqo (segmental): Adətən bədənin bir tərəfində, müəyyən “zolaq/segment” boyunca olur; daha lokal gedə bilər.
• Fokal / lokal vitiliqo: Az sayda, məhdud ləkələr.
• Universal vitiliqo: Bədənin çox böyük hissəsində depiqmentasiya (nadir).

Vacib anlayış: “Aktiv (irəliləyən)” və “stabil (sabit)” mərhələ. Aktiv mərhələdə yeni ləkələr çıxır və ya mövcud ləkələr böyüyür; stabil mərhələdə dəyişiklik az olur. Bu fərq müalicə seçimində həlledicidir.

Əlamətlər və ilk siqnallar

Ala xəstəliyi istənilən yaşda çıxa bilər. Vitiliqo bədənin istənilən yerində yaranır. Saçlarda ağarma da vitiliqo xəstəliyinin bir əlməti ola bilər. Yəni ağ ləkələr olan bölgələrdəki tüklərdə də ağarma prosesi gedir. Ala xəstəliyi əlamətləri:

• Dəridə tam ağ və ya çox açıq rəngli, sərhədi aydın ləkələr
• Üz (xüsusən göz ətrafı), əllər, dirsək-diz, genital sahə və sürtünən bölgələrdə daha çox görünmə
• Tüklərdə ağarma (qaş, kirpik, saç, saqqal)
• Bəzən selikli qişada rəng itkisi (dodaq içi və s.)

Koebner fenomeni: Sürtünmə və ya travma olan yerdə yeni ləkələrin yaranması mümkündür.

Diaqnoz necə qoyulur?

Diaqnoz adətən klinik baxışla qoyulur, amma dəqiqləşdirmə üçün əlavə üsullar istifadə oluna bilər:

• Dermatoloq müayinəsi: Ləkənin rəngi, sərhədi, lokalizasiya və gediş dəyərləndirilir.
• Wood lampası (UV işıq): Depiqmentasiya sahələrini daha aydın göstərməyə kömək edə bilər.
• Dermoskopiya: Bəzən sərhədi və aktivliyi qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
• Analizlər (hər kəsə rutin deyil): Şikayət və anamnezə görə tiroid xəstəlikləri və digər avtoimmun problemlər üçün laborator qiymətləndirmə istənə bilər.
• Biopsiya: Şübhəli hallarda (nadir) digər xəstəliklərdən ayırmaq üçün.

Vitiliqo dəriyə məhdud bir problem deyildir. Ala xəstəliyi daxildən gedən bəzi avtoimmun sistem xəstəliklərinin də xəbərçisi ola bilər. Ona görə dermatoloq həkim vitiliqo diaqnozu qoymuş xəstələrdən qan analizləri və digər əlavə müayinələr tələb edə bilər.

Ağ ləkə verən digər xəstəliklər (differensial diaqnoz)

“Dəridə ağ ləkə” deyəndə vitiliqo ilk ağla gəlsə də, çox sayda alternativ var:

• Pitiriazis verzikolor (göbələk): adətən xırda kəpəkvari qabıqlanma olur
• Pitiriazis alba (uşaqlarda): sərhədi qeyri-dəqiq, yüngül açılma
• Postinflamator hipopiqmentasiya: ekzema, səpkidən sonra
• Kimyəvi leykoderma: bəzi kimyəvi maddələrə təmasdan sonra
• Nevus depiqmentozus və digər doğuşdan piqment pozğunluqları

Ona görə də özbaşına “vitiliqodur” qərarı vermək doğru deyil.

Vitiliqo müalicəsi: alqoritm və ən effektiv yanaşmalar

Real hədəf: xəstəliyin aktivliyini azaltmaq, yeni ləkələrin qarşısını almaq və mümkün olduqda repiqmentasiya (rəngin qayıtması) əldə etmək. Nəticə fərdidir: ləkənin yaşı, yeri, növü, aktivliyi və pasiyentin yaşı təsir edir.

1) Lokal (az sahəli) vitiliqoda krem müalicələri

• Topikal kortikosteroidlər: qısa kurslarla, dermatoloq nəzarəti ilə. Uzun və kontrolsuz istifadə dərinin nazilməsi kimi fəsadlar verə bilər.
• Kalsineurin inhibitorları (takrolimus, pimekrolimus): xüsusən üz və həssas nahiyələrdə steroid alternativi kimi düşünülə bilər. NHS mənbələrində vitiliqoda istifadəsinin “lisenzyasız/off-label” ola biləcəyi vurğulanır. 
• Kombinasiya yanaşması: bəzən krem + fototerapiya daha yaxşı nəticə verə bilər.

2) Fototerapiya (işıq müalicəsi) – NB-UVB əsas seçimlərdən biridir

Geniş sahəli və ya davamlı vitiliqoda dermatoloqlar çox vaxt dar spektrli UVB (NB-UVB) fototerapiyasına üstünlük verirlər. Kurs adətən həftədə bir neçə seansla aylarla davam edir. Müalicə planı ləkələrin yayılması və pasiyentin dərisinin tipinə görə seçilir.

NB-UVB kombinasiyası barədə müasir icmallarda və klinik yanaşmalarda geniş istifadə təsvir edilir. Lakin, xəstələri get-gələ saldığı üçün və dəri xərçəngi yaratdığı üçün əlavə çətinliklər yarada bilir. 

3) Hədəflənmiş işıq və lazer (məs., 308 nm excimer)

Kiçik, lokallaşmış ləkələrdə hədəflənmiş UVB/laser seçimi düşünülə bilər. Bu, sağlam dərini daha az “işıqlandıraraq” fokus müalicə verir. Lakin xəstələri get-gələ saldığı üçün əlavə çətinliklər yarada bilir. 

4) Sürətlə irəliləyən (aktiv) vitiliqoda “stabilizasiya” mərhələsi

Yeni ləkələr sürətlə artırsa, bəzi protokollarda qısa müddətli puls/oral steroid (yalnız həkim nəzarəti ilə) xəstəliyin aktivliyini azaltmaq üçün istifadə oluna bilər. Bu yanaşma barədə praktik icmallarda məlumat var. 

5) Müasir yanaşma: JAK inhibitorları (topikal ruxolitinib)

Non-seqmental vitiliqoda repiqmentasiya üçün ruxolitinib 1.5% krem (JAK inhibitoru) FDA tərəfindən 12 yaş və yuxarı pasiyentlərdə təsdiqlənmiş topikal müalicədir. 

Vacib: Bu tip müalicələr ölkədən ölkəyə əlçatanlıq, göstəriş və təhlükəsizlik baxımından fərqlənə bilər; mütləq həkimlə fərdi qərar verilməlidir.

6) Cərrahi müalicələr (stabil vitiliqoda)

Əgər vitiliqo stabildirsə və dərman/işıq müalicələrinə cavab zəifdirsə, bəzi hallarda:

• dəri qrefti,
• melanosit/keratinosit transplantasiyası,
• ”sukşn blister” və digər texnikalar

seçilmiş pasiyentlərdə düşünülə bilər. Bu üsullar hər kəs üçün deyil və mütləq düzgün seçilməlidir.

7) Kamuflyaj və dəstəkləyici tədbirlər

• Kamuflyaj kosmetikası və ya self-tanner məhsullar (psixoloji rahatlıq üçün)
• Dəri baryerinin qorunması: nəmləndiricilər, sürtünməni azaltmaq
• Stressin idarə olunması: bəzi insanlarda alovlanma ilə əlaqə hiss edilə bilər

Ala xəstəliyi olanlar ümidsiz olmamlıdırlar. Bu xəstəliyin müalicəsi çətin olsa da mümkünsüz deyildir. Bütün xəstələri vitiliqo əleyhinə müalicə və profilaktika kursları keçməlidirlər. Bu xəstəlikdən qurtulan insanlar da az deyildir. Zamanında dermatoloqa müraciət edildiyi təqdirdə müalicələrin səmərəsi də yüksək olur. Xəstəliyin ən azı yayılmaması üçün mütləq müalicə və profilaktika tədbirləri aparılmalıdır. Vitiliqonun tam müalicəsi xəstələr tərəfindən soruşulur. Lakin yaxşı bir dermatoloq heç bir zaman ala xəstəliyinin tam müalicəsi olduğunu iddia edə bilməz baxmayaraq ki, bir çox vitiliqo xəstələri müalicələrdən sonra ağ ləkələrin bərpası müşahidə edilir. Vitiliqo müalicəsi zamanı dermatologiya uzmanı tərəfindən yerli hormonal kremlərdən, günəşdən qoruyucular istifadə edilir. 

Uşaqlarda vitiliqo

Ümumiyyətlə uşaqlarda dəridə ləkə problemi sıx görülür. Xüsusən uşaqlarda ağ ləkələr valideynləri çox narahat edir, dermatoloq müayinəsi üçün randevular alınır. 

Fəqət pediatrik qrupda yaranan ağ ləkələrin hamısı ala xəstəliyi ola bilməz. Uşaqlarda görülən ağ ləkələrin bir qismi yüngül patologiyalardır. Vitiliqo diaqnozunu təsdiqləmək üçün dəri həkimi tərəfindən ətraflı lampa müayinələri aparılmalıdır.

Cünki, uşaqlarda ağ ləkələr daha geniş differensial diaqnoza malikdir. Vitiliqo təsdiqlənəndə müalicə seçimi yaşa, ləkənin yerinə və aktivliyə görə qurulur. Üz nahiyəsində uzunmüddətli güclü steroidlərdən çəkinmək, alternativ kimi kalsineurin inhibitorlarını düşünmək kimi yanaşmalar ola bilər (həkim qərarı ilə). 

Vitiliqoda dəri xərçəngi 

Vitliqo xəstələri dəri xərçənginə meyilli olurlar. Dəridə ağ ləkələr olan sahələrdə melanosit və onların istehsal etdiyi dəri boyası vəzifəsini görən piqmentlər olmur. Piqmentlər dərini günəşin ultrabənövşəyi şualarından qoruyur. Lakin vitiliqo sahələrində qorunma olmadığı üçün dəri xərçəngi riski də yükəsk olur.  Ona görə vitiliqo xəstələri günəşdən qorunmalıdır. 

Günəş, SPF və gündəlik qorunma

Vitiliqo sahələrində melanin az olduğu üçün həmin hissə günəş yanığına daha həssas olur. Buna görə:

• Geniş spektrli SPF 50+ günəş kremi
• Şapka, uzunqol, günorta saatlarında günəşdən yayınma
• Solaryumdan uzaq durmaq

gündəlik planın bir hissəsi olmalıdır.

Qidalanma, vitaminlər və “təbii müalicə” barədə həqiqətlər

İnternetdə “vitiliqonu tam sağaldan” təbii reseptlər çoxdur. Reallıq isə budur:

• Qidalanma və vitaminlər ümumi sağlamlıq üçün önəmlidir, amma təkbaşına vitiliqonu tam aradan qaldırdığı iddiaları etibarlı deyil.
• Bəzi pasiyentlərdə D vitamini, B12 və s. defisitlər ola bilər — lazım gələrsə həkim bunu qiymətləndirər.
• “Bitki yağı, sirkə, sarımsaq” kimi tətbiqlər dəriyə qıcıq verib vəziyyəti pisləşdirə bilər (xüsusən aktiv mərhələdə).

Psixoloji təsir və dəstək

Vitiliqo həyat üçün təhlükəli olmasa da, görünən sahələrdə olduqda özünəinamı azalda bilər. Lazım gəlsə:

• psixoloji dəstək,
• kamuflyaj strategiyaları,
• müalicə planının real hədəflərlə qurulması

çox faydalı olur.

Tez-tez verilən suallar (TVS)

1) Vitiliqo (ala xəstəliyi) yoluxucudurmu?

Xeyr. Vitiliqo yoluxucu deyil və insandan insana keçmir.

2) Vitiliqonun tam müalicəsi varmı?

“Hamıda 100% və birdəfəlik” zəmanətli müalicə kimi təqdim etmək doğru deyil. Amma bir çox pasiyentdə düzgün planla yayılma dayanır və repiqmentasiya əldə oluna bilir.

3) Vitiliqo hansı yaşda başlayır?

İstənilən yaşda başlaya bilər. Uşaqlıq və gənclik dövründə başlanma daha çox rast gəlinir (fərdi dəyişir).

4) Üzdəki vitiliqoya hansı krem daha uyğundur?

Üz nahiyəsi həssasdır. Dermatoloqlar çox vaxt steroid risklərini nəzərə alıb alternativ/topikal immunomodulyator yanaşmalar və ya kombinasiyalar seçə bilirlər. Off-label istifadə barədə klinik mənbələr var. 

5) NB-UVB fototerapiya təhlükəlidirmi?

Düzgün doz və həkim nəzarəti ilə tətbiq olunanda çox istifadə edilən bir üsuldur. Hər pasiyent üçün uyğunluğu ayrıca qiymətləndirilir. Cünki dermatoonkoloji problemlər verir. 

6) Ruxolitinib kremi vitiliqoda istifadə olunurmu?

Bəli, non-seqmental vitiliqoda 12+ yaş üçün FDA təsdiqli topikal seçimdir. 

7) Vitiliqoda günəşə çıxmaq olarmı?

SPF və qoruyucu tədbirlərlə gündəlik həyat mümkündür. Amma vitiliqo sahələri daha tez yanır — mütləq qorunmaq lazımdır.

8) Vitiliqo ləkələri niyə artar?

Xəstəliyin aktiv fazası ola bilər. Bəzi insanlarda günəş yanığı, dərinin sürtünməsi/travması və stress alovlanma ilə əlaqələndirilir.

9) Ağ ləkə görən kimi dərhal müalicəyə başlamaq lazımdır?

Əvvəlcə doğru diaqnoz. Çünki ağ ləkə verən çox vəziyyət var. Vitiliqo təsdiqlənərsə, erkən mərhələdə planlama çox vaxt daha effektiv olur.

10) Hansı hallarda təcili dermatoloqa müraciət etməliyəm?

Ləkələr sürətlə artırsa, göz ətrafı/genital sahə tutulursa, uşaqlarda yeni başlayan ağ ləkələr varsa və ya güclü qaşınma/qıcıqlanma əlavə olunursa, gecikməyin.

• DƏRİ XƏRÇƏNGİ
• PSORİAZ (PULLU DƏMROV)