Herpes xəstəliyi (HSV-1 və HSV-2): əlamətlər, yoluxma, diaqnoz, müalicə və qorunma

Herpes xəstəliyi adətən Herpes simplex virusunun (HSV) yaratdığı infeksiyaya deyilir. Ən çox rast gəlinən iki tip var: HSV-1 və HSV-2. Virus sinir düyünlərində “yatmış” vəziyyətdə qala bilər və müəyyən tətikləyicilər zamanı yenidən aktivləşib suluqlu yaralar (uçuq və ya genital səpgilər) verə bilər. ÜST qeyd edir ki, dərmanlar simptomları azalda bilər, amma infeksiyanı tam “yox edən” müalicə yoxdur. 

Qısa nəticə: Herpes idarəolunan xəstəlikdir — doğru diaqnoz, antiviral müalicə və profilaktika ilə residivlər və yoluxdurma riski azaldıla bilər. 

Mündəricat

1. Herpes nədir?
2. HSV-1 və HSV-2 fərqi
3. Herpes necə yoluxur?
4. Əlamətlər: dodaqda herpes, genital herpes və digər formalar
5. Niyə təkrarlayır? (tetikləyicilər)
6. Diaqnoz: “qanda herpes virusu” testi nəyi göstərir?
7. Müalicə: antiviral dərmanlar və düzgün yanaşma
8. Herpes üçün maz/krem: nə vaxt faydalıdır?
9. Hamiləlikdə herpes
10. Qorunma və partnyorun təhlükəsizliyi
11. Nə vaxt həkimə müraciət etməli?
12. Tez-tez verilən suallar

Herpes nədir?

“Herpes” gündəlik dildə çox vaxt Herpes simplex infeksiyasına (HSV) deyilir. Bu infeksiya:

• dodaq və ağız ətrafında uçuq (orolabial herpes),
• genital nahiyədə genital herpes,
• bəzən də göz, barmaq (herpetik dolama) kimi digər nahiyələrdə yaralar

verə bilər. ÜST-ün fakt vərəqinə görə, yoluxmanın böyük hissəsi simptomsuz və ya yüngül simptomlarla gedə bilər; residivli ağrılı suluqlar/ülserlər mümkündür. 

HSV nədir? HSV-1 və HSV-2 fərqi

• HSV-1 ənənəvi olaraq daha çox ağız-dodaq ətrafı uçuqla əlaqələndirilir, lakin oral-genital təmasla genital bölgədə də infeksiya yarada bilər. 
• HSV-2 əsasən cinsi təmasla yoluxur və daha çox genital herpesi törədir. 

Hər iki tip həm ağızda, həm genital nahiyədə problem yarada bilər — əsas fərq daha çox yoluxma yoluvə residiv dinamikasıilə bağlıdır. 

Herpes necə yoluxur?

Herpes dəri-dəri təması ilə, xüsusən aktiv suluq/ülser zamanı daha asan yoluxur. Aşağıdakı yollar tipikdir:

• Öpüş, ağız-ağız təması (xüsusən HSV-1). 
• Cinsi təmas (genital herpes — HSV-2 daha çox). 
• Oral seks (HSV-1 genital sahəyə keçə bilər). 

Vacib: HSV bəzən görünən yara olmadan da aktivləşə bilər. ÜST qeyd edir ki, residivlərin müalicəsində epizodik və supressiv antiviral yanaşmalar istifadə olunur və yoluxdurma riskinin azaldılmasına kömək edə bilər. 

Əlamətlər: dodaqda herpes (uçuq), genital herpes və digər formalar

Dodaqda herpes (uçuq) — ən tipik gediş

• Yanma, sancma, qaşınma (prodrom)
• Dodaq kənarında suluqcuqlar
• Ağızda stomatit
• Sonra qabıq bağlama və sağalma

Genital herpes

• Genital nahiyədə ağrılı suluqlar/yaralar
• Sidik ifrazında yanma (bəzən)
• Qasıq limfa düyünlərində böyümə, halsızlıq (xüsusən ilkin infeksiyada)

Anadolu Sağlık məlumatında genital herpesin cinsi təmasla yoluxduğu və infeksiyanın ömür boyu bədəndə qala bildiyi vurğulanır. 

Digər riskli lokalizasiyalar

Gözə yaxın yaralar, göz ağrısı/işıq həssaslığı, görmədə bulanıqlıq kimi hallar təcili qiymətləndirmə tələb edir (herpetik keratit riski). 

Niyə təkrarlayır? (tətikləyicilər)

HSV sinir hüceyrələrində latent qala bilər və bəzi faktorlar residivi artıra bilər: stress, günəş şüası, digər infeksiyalar, yuxusuzluq, immun sistemin zəifləməsi. 

Diaqnoz: “qanda herpes virusu” testi nəyi göstərir?

İnsanlar çox vaxt “qanda herpes virusu” axtarır. Burada əsas məqam budur:

• Aktiv yara varsa — ən dəyərli test adətən yaradan götürülən nümunə ilə PCR (tipin dəqiqləşməsi üçün).
• Qan analizi (serologiya) — çox vaxt HSV-1/HSV-2-yə qarşı anticisimləri göstərir; bu, keçmişdə yoluxmanı göstərə bilər, amma hər zaman “hazırda aktiv yara var” demək deyil.

Doğru test seçimi şikayətin mərhələsindən, residiv tezliyindən və partnyor riskindən asılıdır (dermatoloq qərar verir).

Herpesin müalicəsi: antiviral dərmanlar və düzgün yanaşma

Əlbəttə müalicə olunur! Bu xəstəliyinin kəskin vaxtında müvafiq həb, kremlər istifadə etməklə çox qısa zamanda şikayətləri söndürmək olur. Hətta ay ərzində bir neçə dəfə təkrarlayan genital herpes həmlələrini də uzun müddətliyinə yox etmək olur. Ümumiyyətlə bu xəstəlik dərinin ən adi, ən çox öyrənilmiş və müalicəyə çox qısa zamanda müsbət cavab verən bir virus xəstəliyidir. Suluqlu səpgilərin tam müalicəsi mümkündür. 

Herpesin müalicəsində əsas məqsədlər:

• Simptomların (ağrı, yanma, suluqlar) qısaldılması
• Residivlərin sayının azalması
• Yoluxdurma riskinin azaldılması

Epizodik vs supressiv müalicə

• Epizodik müalicə: residiv başlayanda qısa kurs antiviral.
• Supressiv (gündəlik) müalicə: tez-tez residivlərdə və ya partnyoru qoruma məqsədilə uzun müddətli plan.

ÜST qeyd edir ki, epizodik və supressiv antiviral terapiyalar residivlərin müalicəsi, residivlərin qarşısının alınması və yoluxmanın azaldılması üçün istifadə olunur.  ÜST də vurğulayır: dərmanlar simptomları azaldır, lakin infeksiyanı “tam yox etmir”. 

Dərman nümunələri (dəri həkimi təyinatı ilə)

Praktikada ən çox istifadə olunan oral antivirallar: asiklovir, valasiklovir, famsiklovir. 

Herpes üçün maz/krem: nə vaxt faydalıdır?

“Herpes üçün maz” axtaran və həkimə getmək istəməyən xəstələr çoxdur. Topikal kremlər bəzən residivin əvvəlində istifadə olunanda fayda verə bilər, amma:

• tez-tez residivlərdə təkcə maz kifayət etməyə bilər,
• genital herpesdə və geniş yayılmış lezyonlarda oral antiviral daha məqsədəuyğun ola bilər,
• yanlış krem/antibiotik/steroid istifadəsi gedişi pisləşdirə bilər.

Ən yaxşı nəticə üçün müalicə prodrom mərhələsində (yanma/sancma başlayan kimi) planlanır.

Hamiləlikdə herpes

Hamiləlikdə genital herpes xüsusilə doğuş ətrafı dövrdə risk yarada bilər (yenidoğanda ağır gediş mümkündür). Bu səbəbdən hamilə qadınlarda yanaşma fərdidir və ginekoloq + dermatoloq əməkdaşlığı vacibdir. (Şübhə varsa, gecikmədən həkimə müraciət edin.)

Qorunma və partnyorun təhlükəsizliyi

• Aktiv suluq/yarada təmasdan uzaq durmaq (öpüş, oral seks, cinsi əlaqə).
• Kondom riskin azalmasına kömək edə bilər, amma tam qoruma verməyə bilər (dəri sahələri açıq qalır).
• Tez-tez residiv və ya partnyoru qoruma məqsədi varsa, supressiv terapiyanı həkimlə müzakirə etmək.

ÜST  bildirir ki, gündəlik supressiv terapiya yoluxdurma riskini azaltmağa kömək edə bilər.

Nə vaxt dermatoloqa müraciət etməli?

• İlk dəfə yaranan genital yara/suluqlar
• Göz ətrafında lezyon və ya göz simptomları
• Yüksək hərarət, yayılmış səpgilər, güclü ağrı
• İmmuniteti zəif olan şəxslərdə (məs. immunosupressiya fonunda)
• Hamiləlikdə şübhəli lezyonlar

Tez-tez verilən suallar

Herpes xəstəliyi nədir?

Herpes xəstəliyi adətən HSV-1 və ya HSV-2-nin yaratdığı, suluqlu yaralarla gedə bilən, residiv verə bilən virus infeksiyasıdır. 

HSV nədir?

HSV — Herpes Simplex Virus deməkdir. HSV-1 daha çox oral uçuqla, HSV-2 isə daha çox genital herpeslə əlaqələndirilir; lakin hər iki tip hər iki nahiyəni tuta bilər. 

Herpes virusu ömür boyu qalır?

ÜST-ün məlumatına görə, dərmanlar simptomları azalda bilər, amma infeksiyanı tam aradan qaldırmır; virus residivlərlə təkrarlana bilər. 

Qanda herpes virusu testi mütləq lazımdır?

Aktiv yara varsa, çox vaxt yaradan PCR daha informativ olur; qan analizi isə daha çox keçmiş yoluxmanı (anticisimləri) göstərir. Yanaşma klinik vəziyyətə görə seçilir.

Herpes üçün maz işləyirmi?

Bəzi hallarda residivin əvvəlində topikal antiviral fayda verə bilər, amma tez-tez residivlərdə və ya genital herpesdə oral antiviral müalicə daha effektiv ola bilər. Müalicə seçimi dermatologiya uzmanı tərəfindən edilməlidir.