Qısa cavab

Dəmrov xəstəliyi dedikdə tək bir xəstəlik yox, bir neçə fərqli dəri probleminin xalq arasındakı ümumi adı nəzərdə tutula bilər. Buna görə “dəmrov üçün maz” seçməzdən əvvəl tipin dəqiqləşdirilməsi vacibdir: yoluxucu göbələk (tinea), virus (kəmərləyici dəmrov) və ya yoluxucu olmayan papuloskvamoz dermatoz (psoriaz, qırmızı yastı dəmrov və s.) ola bilər.

Praktik yanaşma: ilk addım dermatoloq müayinəsi + lazım gələrsə laborator/dermatoskopik dəqiqləşdirmə → sonra hədəfli müalicə.

Dəmrov nədir? Niyə “çətir termi” sayılır?

Azərbaycanda “dəmrov” termini çox vaxt ləkə + qaşınma + qabıqlanma ilə gedən dəri dəyişikliklərinə şamil olunur. Beynəlxalq dermatologiyada isə “papuloskvamoz dermatozlar” (papulosquamous dermatoses) ayrı bir qrupdur və əsasən psoriaz, pitiriazis roza, lixen planus kimi xəstəlikləri əhatə edir. Lakin yerli danışıqda “dəmrov” bəzən həm də göbələk mənşəli səpgilərə və kəmərləyici dəmrova deyilir.

Dəmrov xəstəliyinin ümumi əlamətləri

• Qaşınma, bəzən yanma
• Qabıqlanma/kəpəklənmə (xüsusilə “pullu/kəpəklənən dəmrov” təsvirində)
• Dəridə oval/dairəvi ləkələr, rəng dəyişikliyi
• Bəzi hallarda sulu səpgilər (xalq arasında “sulu dəmrov” kimi təsvir edilə bilər)
• Saçlı dəridə olduqda tük qırılması və ya saç tökülməsi

Eyni əlamətlər fərqli dəri xəstəliklərində ola bildiyi üçün yalnız görüntüyə görə “dəmrov üçün maz” seçmək bəzən vəziyyəti ağırlaşdıra bilər (məsələn, bəzi hallarda yanlış krem seçimi göbələk səpgisini pisləşdirə bilər).

Dəmrov xəstəliyi keçicidirmi? (yoluxuculuq)

Qısa cavab: Dəmrovun bütün növləri yoluxucu deyil. Yoluxuculuq növdən asılıdır.

• Yoluxucu ola bilənlər: göbələk mənşəli “tinea/dermatofitoz” tipli dəmrovlar və bəzi virus mənşəli səpgilər (məs: kəmərləyici dəmrovun aktiv səpgisi zamanı VZV ötürülməsi riski) 
• Yoluxucu olmayanlar: psoriaz (pullu dəmrov),  qırmızı yastı dəmrov və s. 

Dəmrov növləri

“Dəmrov” termininin Azərbaycanda ən çox hansı xəstəliklərə deyildiyini sistemli təsnifatını verməliyik. Yanlış olaraq bəziləri “dəmirov” kimi ifadə edilən dermatoz qrupunu aşağıdakı dəri xəstəlikləri daxil edilir. 

1) Pullu dəmrov (Psoriaz)

Pullu dəmrov adlanan psoriaz çox vaxt gümüşü-ağ kəpəkli (pullu) lövhələr və təkrarlayan gedişlə xarakterizə olunur.
Psoriaz yoluxucu deyil. 

2) Çəhrayı dəmrov (Pityriasis rosea)

Çəhrayı dəmrov çox vaxt gövdədə (sinə, kürək, qarın) oval, nazik qabıqlı səpgilərlə gedir və əksər hallarda 6–10 həftə ərzində öz-özünə sönə bilər. 

3) Rəngbərəng / Əlvan dəmrov (Pityriasis versicolor / tinea versicolor)

Rəngbərəng (əlvan) dəmrov çox vaxt sinə-kürək nahiyəsində rəng dəyişmiş (açıq və ya tünd) ləkələr və yüngül qabıqlanma ilə gedir. Ən çox dəridə qəhvəyi ləkə verir. Lakin, qırmızı, ağ, çəhrayi ləkələr da yaradır. Bu vəziyyət maya göbələyi (Malassezia furfur) ilə əlaqəli ola bilər. 

4) Kəmərləyici dəmrov (Herpes zoster)

Kəmərləyici dəmrov adətən bədənin bir tərəfində, sinir boyunca gedən ağrılı səpgidir. Səbəb varisella-zoster virusunun (VZV) reaktivasiyasıdır. Aktiv qabarcıqlar zamanı, immun olmayan şəxslərə suçiçəyi yoluxa bilər. 

5) Ağ dəmrov (iki fərqli məna ola bilər)

Azərbaycanda “ağ dəmrov” ifadəsi iki fərqli vəziyyətə aid edilə bilər:

• Vitiliqo (ala): dəridə piqmentin itməsi ilə gedən avtoimmun xəstəlik, yoluxucu deyil. 
• Pitiriazis alba: daha çox uşaqlarda üzdə quru, açıq rəngli ləkələr (aşağı dərəcəli dermatit/ekzema spektri) 

6) Qırmızı yastı dəmrov (Lichen planus)

Qırmızı yastı dəmrov (lixen planus) xroniki iltihabi dermatozdur. Dəridə və selikli qişalarda səpgilər verə bilər. 

Diaqnoz: dermatoloq nəyi yoxlayır?

“Dəmrov xəstəliyi” şikayəti ilə müraciətdə dermatoloq adətən:

• Səpginin lokalizasiyasını (üz, gövdə, qasıq, saçlı dəri, dırnaq)
• Formasını (oval/dairəvi, sərhəd, qabıq, sulu element, bir tərəfli sinir boyunca yayılma)
• Yoluxma riskini (ailə üzvlərində oxşar səpgilər, heyvan təması, hovuz/hamam, idman zalı)
• Lazım gələrsə mikoloji yoxlama (göbələk üçün) və ya digər dəqiqləşdirici müayinələri

Müalicə prinsipləri (ümumi yanaşma)

Dəmrov müalicəsi (dəmrovun müalicəsi / dəmrov xəstəliyinin müalicəsi) bir cümlə ilə deyil, növə görə planlanır:

• Göbələk tipli dəmrov: əsas yanaşma antifunqal müalicədir; adətən bir neçə həftə davam edir. 
• Rəngbərəng/əlvan dəmrov: tez-tez yerli antifungal şampun/krem yanaşmaları istifadə olunur (həkim qərarı ilə). 
• Kəmərləyici dəmrov: erkən mərhələdə həkim qiymətləndirməsi vacibdir (xüsusən şiddətli ağrı, risk qrupları). 
• Pullu dəmrov (psoriaz) və qırmızı yastı dəmrov: yoluxucu deyil, müalicə “antiinflamator/dermatoloji” planla aparılır (növ və şiddətə görə). 
• Ağ dəmrov: vitiliqo və pitiriazis alba bir-birindən fərqlidir, yanaşma da fərqlidir. 

Evdə nə etmək olar, nə etmək olmaz?

Edilə bilənlər

• Səpgini qıcıqlandırmayan, ətirsiz (fragrance-free) qulluq
• Çox isti duşdan və dərini qurutmaqdan uzaq durmaq
• Əgər yoluxucu göbələk şübhəsi varsa: şəxsi dəsmal/əl-üz bezi, yataq dəsti paylaşmamaq

Edilməməli olanlar

• Diaqnoz dəqiqləşmədən “güclü” kremləri ardıcıl istifadə etmək
• “Dəmrov otu” və ya naməlum tərkibli xalq təbabəti qarışıqlarını səpginin üstünə sürtmək (qıcıqlanma və dermatit riski)
• Uşaq, hamilə, immun zəifliyi olan şəxslərdə gecikdirmək

Təcili həkimə müraciət tələb edən hallar

• Üzdə/gözdə yaxın lokalizasiya, güclü ağrı, sürətli yayılma
• Qızdırma, ümumi vəziyyətin pisləşməsi
• Geniş sulu səpgilər, irinlənmə
• Hamiləlikdə çəhrayı dəmrov şübhəsi (dəqiqləşdirmə üçün)
• Uşaqda saçlı dəridə ocaqlı səpgilər və tük qırılması (göbələk ehtimalı)

Tez-tez verilən suallar

1) Dəmrov xəstəliyi nədən yaranır?

Dəmrovun səbəbi növdən asılıdır: bəzən göbələk, bəzən virus, bəzən isə immun/iltihabi mexanizmlər (psoriaz, lixen planus) rol oynayır.

2) Dəmrov xəstəliyi keçicidirmi?

Bütün dəmrov növləri yoluxucu deyil. Göbələk mənşəli dəmrovlar yoluxa bilər, psoriaz və vitiliqo isə yoluxucu deyil. 

3) Dəmrov üçün maz necə seçmək olar?

“Dəmrov üçün maz” seçimi yalnız dəmrovun növü dəqiqləşəndən sonra məntiqlidir. Çünki yanlış seçim bəzi infeksiyalarda səpgini ağırlaşdıra bilər. Ona görə dəqiq diaqnostika üçün dermatoloq baxışı mütləqdir. 

4) Uşaqlarda dəmrov xəstəliyi daha təhlükəlidirmi?

Uşaqlarda bəzi dəmrov tipləri (xüsusən göbələk mənşəli saçlı dəri səpgiləri və ya quru ağ ləkələr/pityriasis alba) daha sıx görünə bilər; düzgün diaqnoz üçün dermatoloq müayinəsi daha önəmlidir. 

5) “Sulu dəmrov” nə ola bilər?

Xalq arasında “sulu dəmrov” ifadəsi bəzən kəmərləyici dəmrov (herpes zoster) kimi sulu qabarcıqlı səpgilərə aid edilir. Ağrı və bir tərəfli yayılma olarsa gecikməyin.