Stomatit səbəbləri, növləri və müalicəsi
Qısa məlumat: Stomatit — ağız boşluğunun selikli qişasında iltihab və zədələnmə ilə gedən vəziyyətlərdir. “Stomatit” tək bir xəstəlik deyil: aftoz (aftalar), herpetik stomatit, kandidoz (ağızda göbələk), travmatik, allergik/irritativ və müalicə (məs., kimyaterapiya) mənşəli formalarda rast gəlinə bilər.
Bu məqalə məlumatlandırma məqsədi daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Ağız yarası 2–3 həftədən uzun çəkirsə, tez-tez təkrarlanırsa, yüksək hərarət, halsızlıq, udma çətinliyi, susuzlaşma və ya uşaqlarda maye qəbulundan imtina varsa mütləq dermatoloq müayinəsi lazımdır.
Mündəricat
- Stomatit nədir?
- Stomatitin əlamətləri
- Stomatitin səbəbləri və risk faktorları
- Stomatitin növləri: aftoz, herpetik, kandidoz və s.
- Diaqnostika: nə zaman analiz lazımdır?
- Stomatin müalicəsi
- Stomatitdə maz/gel: nə vaxt faydalıdır?
- Stomatitdə qarqara: nə seçək?
- Uşaqlarda stomatitin müalicəsi
- Neçə günə sağalır?
- Profilaktika: təkrarlamanın qarşısı
- Tez-tez verilən suallar
- Elmi mənbələr
Stomatit nədir?
Stomatit ağız boşluğunda (dodaq içi, yanaq içi, dil, damaq, diş əti) ağrı, yanğı, qızartı, yaralanma, bəzən də ağ ərp (örtük) ilə gedən iltihabi vəziyyətdir. İnsanlarda ağızda yara verən müxtəlif problemlər o cümlədən “aftoz stomatit”, “herpetik stomatit” və s. vardır. Ona görə düzgün yanaşma üçün ilk addım səbəbi ayırd etməkdir.
Stomatitin əlamətləri
- Ağız içində ağrılı yara (afta) və ya çat
- Yemək-içmək zamanı ağrı, turş/spicy qidalara həssaslıq
- Dodaqda/diş əti kənarında suluqluqlar (herpesdə daha tipik)
- Ağızda ağ ərp, badamcıq kimi “silinən” ağ qat (kandidozda tipik)
- Diş əti qanaması, qoxu, tüpürcək artması
- Uşaqlarda: hərarət, əsəbilik, maye qəbulundan imtina, susuzlaşma əlamətləri
Stomatitin səbəbləri və risk faktorları
Stomatitin ən yayğın səbəbləri:
- İnfeksiyalar: HSV-1 (herpetik stomatit), göbələk (Candida), daha nadir bakterial səbəblər
- Aftoz stomatit (aftalar): immun-iltihabi mexanizmlər, stres, yuxusuzluq, lokal travma, bəzi qidalar.
- Avtoimmun mukokutanoz xəstəliklər. Pemfiqus, bəiz dəmrovlar, pemfigoidlər və s.
- Travma: diş fırçası, protez, dişin kəskin kənarı, ağız içini dişləmə
- Qıcıqlandırıcılar/allergenlər: bəzi ağız yaxalayıcılar, spirtli məhlullar, diş pastasında SLS (sodium lauryl sulfate) və s.
- Vitamin-mineral çatışmazlığı: dəmir, B12, folat azlığı (təkrarlayan aftalarda düşünülür)
- Sistem xəstəlikləri: Behçet, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri, çölyak, immunçatışmazlıq və s. (davamlı/təkrarlayan hallarda)
- Müalicə səbəbli (mukozit): kimyaterapiya/radioterapiya
Stomatitin növləri: aftoz, herpetik, kandidoz və s.
1) Aftoz stomatit (aftalar)
Aftoz stomatit adətən ağızın iç tərəfində (yanaq içi, dodaq içi, dilin kənarı) ağrılı, ağ/sarı mərkəzli, ətrafı qızarmış yara kimi görünür. Yoluxucu deyil. Çox vaxt 7–14 gün ərzində sağalır. Lakin Behçet xəstəliyi ilə əlaqəli olub sindromik hal da ala bilər.
2) Herpetik stomatit (HSV gingivostomatit)
Herpetik stomatit daha çox uşaqlarda və ya ilk yoluxmada görülə bilər. Herpes xəstəliyi diş ətində şişkinlik, ağrı, ağız içində çoxsaylı yara/suluqluq, hərarət və yemək-içməkdən imtina ilə gedə bilər. Yoluxucudur.
3) Kandidoz (ağızda göbələk, “ağ ərp”)
Dildə, yanaq içində silinə bilən ağ qat, yanğı, dad dəyişikliyi ola bilər. Antibiotik istifadəsi, inhalyator steroidlər, diabet və immun zəiflik fonunda daha çox görülür.
4) Travmatik/irritativ stomatit
Kəskin diş kənarı, uyğun olmayan protez, sərt fırçalama, spirtli qarqaralar selikli qişanı zədələyə bilər.
4) Avtoimmun mukokutanoz xəstəliklər
Bir çox dəri xəstəlikləri ağız boşluğundan başlaya bilər. Bəziləri dəridən başlayıb ağız boşluğuna sirayət edə bilir.
Diaqnostika: nə zaman analiz lazımdır?
Əksər yüngül hallarda diaqnoz klinik müayinə ilə qoyulur. Amma aşağıdakı hallarda əlavə yanaşma lazımdır:
- Yara 2–3 həftədən çox davam edirsə
- Çox tez-tez təkrarlanırsa (məs., ayda bir neçə dəfə)
- Çoxsaylı, böyük, dərin yaralar varsa
- Hərarət, arıqlama, gecə tərləməsi, limfa düyünü böyüməsi kimi sistem əlamətlər varsa
- İmmun zəiflik, diabet, xroniki xəstəlik fonunda yaranıbsa
Dermatoloq ehtiyac olarsa xəstəni laborator müayinələr planlaya bilər. Düzgün səbəb tapılmadan “təsadüfi antibiotik” yanaşması çox vaxt yanlışdır.
Stomatit müalicəsi
Əsas prinsip: Müalicə stomatitin növünə və səbəbinə görə seçilir. Aşağıdakı bəndlər ümumi, sübutlara əsaslanan yanaşmanı xülasə edir.
A) Simptomatik (dəstəkləyici) müalicə — əksər hallarda baza addımdır
- Ağrının azaldılması: lokal ağrıkəsici/antiinflamator gellər və ya həkimin seçdiyi preparatlar
- Qida rejimi: turş, ədviyyatlı, çox isti qidalardan müvəqqəti uzaq durmaq
- Hidratasiya: xüsusən uşaqlarda susuzlaşmanın qarşısını almaq
- Ağız gigiyenası: yumşaq fırça, zərif fırçalama; qıcıqlandırıcı məhlullardan qaçmaq
B) Aftoz stomatitdə (aftalarda) sübutlu lokal yanaşma
- Topikal kortikosteroidlər (həkim məsləhəti ilə) — ağrını azalda və sağalmanı sürətləndirə bilər.
- Xlorheksidin tərkibli qarqaralar — bəzi tədqiqatlarda ağrı və ağırlığı azalda bilər; lakin hər kəsdə eyni effekt olmaya bilər.
Qeyd: Aftaların təkrarlanması davamlıdırsa, tətikləyicilər (stres, travma, vitamin çatışmazlığı, sistem xəstəliklər) qiymətləndirilməlidir.
C) Herpetik stomatitdə yanaşma
- Əksər hallarda dəstəkləyici müalicə (maye qəbulu, ağrı nəzarəti) əsasdır.
- Ağır ağrı/susuzlaşma riski olan uşaqlarda və ilk 72 saat içində müraciətdə həkim antiviral (məs., asiklovir) barədə qərar verə bilər.
D) Kandidozda (ağızda göbələk)
- Yüngül hallarda lokal antifungal (məs., nistatin/mikonazol) yanaşması istifadə oluna bilər — seçim xəstənin vəziyyətinə görə həkim tərəfindən edilməlidir.
- Tetikleyicilər (antibiotik, inhalyator steroid, diabet) düzəldilməlidir.
Stomatit üçün maz/gel: nə vaxt faydalıdır?
“Stomatit üçün maz” tək başına faydalı olmaya bilər. Cünki, dermatoloq tövsiyyəsi olmadan istifadə edilir. Lakin –
- Aftalarda: qoruyucu gel/barrier preparatlar, lokal antiinflamator gellər və həkimin yazdığı topikal steroidlər daha məntiqli ola bilər.
- Herpetik stomatitdə: sadəcə “maz” çox vaxt problemi kökündən həll etmir; ağır hallarda həkim antiviral qərarı verə bilər.
- Kandidozda: uyğun antifungal preparat lazımdır; “təsadüfi maz” effekt verməyə bilər.
- Avtoimmun mukokutanoz dəri xəstəlikləri zamanı adətən qarqaralar faydalıdır.
Praktik ipucu: Əgər yara çox ağrılıdırsa, yeyə-içə bilmirsinizsə və ya uşaqlarda su içmək belə çətinləşirsə, evdə özbaşına müalicə gecikdirmədən müayinə daha doğrudur.
Stomatit üçün qarqara: nə seçək?
- Yüngül hallarda: ilıq duzlu su ilə qarqara qıcıqlanmanı azalda bilər.
- Aftoz stomatitdə: xlorheksidin tərkibli qarqaralar bəzi pasiyentlərdə ağrı/ağırlığı azalda bilər.
- Diqqət: spirtli, yandırıcı qarqaralar selikli qişanı daha da qıcıqlandıra bilər.
Uşaqlarda stomatit müalicəsi
Uşaqlarda stomatit zamanı əsas risk susuzlaşma və qida/maye qəbulunun kəskin azalmasıdır. Xüsusən herpetik gingivostomatitdə yüksək hərarət və ağız ağrısı ola bilər.
- Az-az, tez-tez maye vermək; sərin və yumşaq qidalar seçmək
- Ağrı nəzarətini həkimin məsləhət gördüyü şəkildə aparmaq
- Susuzlaşma əlamətləri (sidiyin azalması, letarji, quru dodaqlar) varsa təcili tibbi qiymətləndirmə
Stomatit neçə günə sağalır?
Müddət səbəbdən asılıdır:
- Aftalar / ağız yarası: çox vaxt 7–14 gün ərzində öz-özünə sağalır.
- Herpetik stomatit: 1–2 həftə çəkə bilər; ilk günlər daha ağır keçir.
- Kandidoz: uyğun müalicə ilə adətən günlər–1 həftə ərzində yaxşılaşma başlayır.
- Avtoimmun mukokutanoz xəstəliklər bəzən bir ömür boyu davam edir
Vacib: 2–3 həftədən uzun çəkən, böyüyən, qanayan, sərtləşən və ya təkrarlayan yaralar mütləq müayinə tələb edir.
Profilaktika: təkrarlamanın qarşısı
- Yumşaq diş fırçası, selikli qişanı zədələməyən gigiyena
- Turş/acı qidalarla yaranın qıcıqlanmasını azaltmaq
- Stres, yuxu və qidalanmanın tənzimi
- Təkrarlayan aftalarda dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilmə
- Protez/diş kənarı travması varsa stomatoloq düzəlişi
Tez-tez verilən suallar (TVS)
1) Stomatit nədir?
Stomatit ağız boşluğunun selikli qişasının iltihabıdır. Səbəbi afta, herpes, göbələk, travma, avtoimmun reaksiyalar və ya allergiya ola bilər.
2) Stomatit yoluxucudurmu?
Hər stomatit yoluxucu deyil. Herpetik stomatit yoluxucudur, aftoz stomatit isə adətən yoluxucu olmur.
3) Stomatitin sağalması neçə gün çəkir?
Əksər ağız yaraları 7–14 günə sağalır. 2–3 həftədən uzun sürərsə dermatoloq müayinəsi lazımdır.
4) Stomatit üçün maz seçərkən nəyə baxım?
Maz/gel seçimi səbəbə görədir: aftada antiinflamator gellər, herpetik stomatitdə antiviral qəbulu, kandidozda isə antifunqal təyini ola bilər. Lazım olarsa dermatoloq stomatitin digər səbəblərind sistemik steroid də təyin edir.
5) Stomatitin müalicəsində qarqaralar lazımdır ?
Yüngül hallarda duzlu su kömək edə bilər. Aftalarda xlorheksidinli qarqaralar bəzi pasiyentlərdə ağrını azalda bilər. Spirtli qarqaralardan uzaq durmaq daha doğrudur.
6) Uşaqlarda stomatit müalicəsi necə aparılır?
Əsas məqsəd maye qəbulunu qorumaq və ağrını azaltmaqdır. Uşaq su içə bilmirsə və ya susuzlaşma əlamətləri varsa təcili qiymətləndirmə lazımdır.
7) Stomatitin müalicəsi üçün antibiotik lazımdırmı?
Çox vaxt yox. Çünki səbəb dəri xəstəliyinə baxğlı, virus (HSV), afta və ya göbələk ola bilər. Peşəkar dermatoloq antibiotiki yalnız bakterial superinfeksiya ehtimalı olduğu təqdirdə təyin edir.
