Qadınlarda hormonal sızanaqlar: əlamətlər, səbəblər, analizlər və sübutlu müalicə

Qadınlarda hormonal sızanaqlar (hormonal akne) adətən menstruasiya dövrünə bağlı alovlanma, çənə–boyun xəttində dərin iltihabi düyünlər və ya yetkin yaşda yeni başlayan akne ilə özünü göstərə bilər. Bu məqalədə “hormonal sızanaq”ın nə demək olduğu, hansı hallarda endokrin səbəb (məsələn, PCOS) düşünülməli olduğu, hansı analizlərin daha məntiqli olduğu və müalicənin necə planlandığı izah olunur.

“Hormonal sızanaq” nə deməkdir?

“Hormonal sızanaq” termini klinik praktikada daha çox yetkin qadın aknesi (adult female acne) üçün işlədilir və iki əsas ssenarini əhatə edir: (1) yeniyetməlikdən davam edən, 20–30+ yaşda da davam edən akne; (2) yetkin yaşda yeni başlayan akne. Hormonal təsir dedikdə əsasən androgen siqnallaşması (testosteron və onun aktiv formaları) nəticəsində yağ vəzilərinin aktivliyinin artması, folikulyar tıxanıqlıq və iltihabi cavab nəzərdə tutulur.

Qadınlarda hormonal sızanaqların əlamətləri

• Lokalizasiya: çənə xətti, boyun, ağız ətrafı; bəzən yanaqlarda dərin iltihabi elementlər
• Dövrə bağlılıq: menstruasiyadan 7–10 gün öncə alovlanma, PMS ilə paralellik
• Lezyon tipi: dərin ağrılı düyünlər, papula-pustullar; bəzən komedonlarla birlikdə
• Relaps meyli: topikal müalicəyə qısa cavab, sonra təkrarlanma

Qadınlarda sızanaq xəstəliyi dəri və əlavələrində daha geniş təsirə malikdir. Belə ki, saç yağlanması, dəri yağlılığı, saç töklüməsi, saçlarda seyrəlmə də hormonal pozuntlara bağlı yarana bilər və sindromik halların bir parçası ola bilər. Bu baxımdan peşəkar dermatoloq ətraflı anamnez topladıqdan sonra ehtiyac olduğu təqdirdə qadın pasientlərdə hormonal pozuntuları aşkarlamaq üçün xəstəni xüsusi laborator və radioloji müayinələrdən keçirdə bilər. Əldə edilmiş nəticələr isə müalicənin istiqamətini və müddətini təyin edir.

Kişilərdə isə sızanaq problemlərinin hormonal pozuntulara bağlı yaranması daha nadirdir lakin mümkündür. Odur ki, yaxşı bir dəri həkimi həm kişi, həm də qadın pasientlərdə sızanaq problemlərini hormonal xəstəliklər yönündən araşdırmağı bacarır və bu istiqamətdə lazımi tədbirləri görə bilir.

Klinikamıza müraciət edən çivzəli xanım pasientlər mütləq hormonal xəstəliklər nöqteyi nəzərdən diqqət edilir və ehtiyac olduğu təqdirdə müvafiq testlərdən keçirilir. Dəri həkimi Mehdi İskəndərli sonda vurğulayır ki, qadınlarda akne xəstəliyi dəf ediləbilməyən problem deyildir. Zamanında dermatoloqa müraciət edilərsə xəstəlikdən çopurlaşma vermədən qurtulmaq mümkündür.

Bu əlamətlər təkbaşına “PCOS var” demək deyil

Çənə xətti sızanaqları çox yayğındır və hər zaman PCOS və ya ciddi hormonal xəstəlik demək deyil. Ancaq akne ilə yanaşı aybaşı gecikməsi/oligomenore, tüklənmə (hirsutizm), baş dərisində seyrəkləşmə (androgenik alopesiya), çəki artımı və ya metabolik risklər varsa, PCOS və digər hiperandrogenizm səbəbləri qiymətləndirilməlidir.

Hormonal sızanaqlar niyə yaranır? Mexanizm

Qadınlarda sızanaq xəstəliyi fərqli mexanizmlərlə cərəyan edə bilər. Kişilərdən fərqli olaraq qadınlarda sızanaq problemi hormonal pozuntular fonunda meydana gələ bilər. Xüsusən yumurtalıq kistalarına bağlı yaranmış sindromik vəziyyətlərin verdiyi akne problemləri hallarına praktikamızda rast gəlinir. Belə xanımlarda adətən sızanaqlar mensturasiya (aybaşı) öncəsi kəskinləşməyə başlayır, yeniləri meydana gəlir, köhnələri qızışır. Bəzilərində tüklənmə problemləri ortaya çıxır. Xəstələr mensturasiya pozulmaları olduğunu da etiraf edirlər. Belə xəstələrin bəzilər prediabetdən və artıq çəkidən də əziyyət çəkirlər.

Akne patogenezi çoxfaktorludur: folikulyar hiperkeratoz (tıxanıqlıq), sebum artımı, Cutibacterium acnes ilə əlaqəli iltihab və immun cavab.
“Hormonal” komponentdə androgen siqnallaşması sebumu artırır və iltihabi lezyonların yaranmasını asanlaşdırır. Buna görə qadınlarda bəzi hallarda anti-androgen yanaşmalar (məsələn, kombin oral kontraseptivlər və spironolakton) faydalı ola bilər.

Hansı hallarda hormon pozuntusu şübhəsi artır?

• Aybaşı pozuntusu: gecikmə, seyrəkləşmə, uzun fasilələr
• Hiperandrogenizm əlamətləri: tüklənmə, baş dərisində seyrəkləşmə, sızanağın kəskin pisləşməsi
• Sürətli və ağır başlanğıc: qısa zamanda kəskin pisləşmə
• Metabolik risk: piylənmə, insulin müqaviməti/prediabet şübhəsi

PCOS və sızanaq: nə qədər əlaqəlidir?

PCOS (polikistik yumurtalıq sindromu) qadınlarda hiperandrogenizmin yayğın səbəblərindən biridir və akne bu spektrdə tez-tez rast gəlinən şikayətlərdəndir. PCOS şübhəsində həm reproduktiv, həm də metabolik risklərin qiymətləndirilməsi vacibdir.

Hormonal sızanaq üçün hansı analizlər lazımdır?

Əsas prinsip: hamıya eyni paket analiz deyil, klinik əlamətə əsaslanan seçim. Dermatoloq və/və ya ginekoloq-endokrinoloq anamnez və müayinə əsasında qərar verir.

Tipik olaraq düşünülə bilən qiymətləndirmə (həkim qərarı ilə)

• Hamiləlik ehtimalı (müalicə seçimi üçün vacibdir)
• Hiperandrogenizm qiymətləndirməsi (klinika uyğun gəlirsə)
• Metabolik risk (PCOS şübhəsində): qlükoza, lipidlər və s. (lokal protokola görə)

Müalicə planı necə qurulur? (addım-addım)

Addım 1 — baza topikal müalicə

Bir çox pasiyentdə başlanğıc baza: topikal retinoid ± benzoyl peroxide (BPO) və düzgün dəri baryerinə dəstəkdir. Məqsəd komedonlaşmanı və iltihabı azaltmaq, yeni lezyonların qarşısını almaqdır.

Addım 2 — hormonal komponent güclüdürsə: KOK (kombin oral kontraseptivlər)

Siklə bağlı alovlanan çənə ətrafı akne və təkrarlamağa meyli olan seçilmiş pasiyentlərdə kombin oral kontraseptivlər həkim uyğun görərsə akne nəzarətində faydalı ola bilər. Seçim ginekoloji risklər (məs., tromboz riski) nəzərə alınaraq verilməlidir.

Addım 3 — anti-androgen yanaşma: spironolakton

Qadın aknesində spironolakton seçilmiş hallarda effektiv ola bilər.
Xüsusilə cənədə sızanaq və siklə bağlı alovlanma və təkrarlanmağa meyli olan pasiyentlərdə həkim tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər. Spironolakton başlanğıcında bəzi pasiyentlərdə böyrək funksiyası və kaliumun qiymətləndirilməsi məntiqli ola bilər. Risk qruplarında (məs., böyrək problemi, hiper K riski yaradan dərmanlar, yaş artımı) izləmə planı həkim tərəfindən fərdiləşdirilir.

Addım 4 — ağır/iz buraxan akne: izotretinoin (seçilmiş hallar)

Akne ağırdırsa, çapıq riski yaradırsa və ya standart müalicələrə cavab vermirsə, dermatoloq oral izotretinoini təhlükəsizlik protokolu ilə nəzərdən keçirə bilər. Bu mövzu üçün ayrıca cornerstone səhifəniz var:
Roaccutane dərmanı haqqında hər şey

Həyat tərzi və tətkiləyicilər

• Komedeogen kosmetika və ağır kosmetik vasitələr akneni pisləşdirə bilər.
• Stress və yuxu alovlanmanı artıra bilər.
• PCOS şübhəsində çəki və insulin həssaslığına fokuslanmaq (həkim planı ilə) ümumi idarəetmənin hissəsi ola bilər.

Tez-tez verilən suallar (TVS)

Qadınlarda hormonal sızanaqlar hansı yaşda olur?

Ən çox 20–40 yaş aralığında görülür; bəzən yeniyetməlikdən davam edir, bəzən yetkin yaşda yeni başlayır.

Çənə xətti sızanaqları mütləq hormon pozuntusudur?

Xeyr. Bu pattern çox yayğındır. Aybaşı pozuntusu və hiperandrogenizm əlamətləri varsa hormon qiymətləndirməsi daha məntiqli olur.

Hormonal sızanaq üçün analizlər hamıya lazımdır?

Hamıya eyni paket analiz deyil; klinik əlamətlərə əsasən seçim edilir. PCOS/hiperandrogenizm şübhəsi varsa qiymətləndirmə genişləndirilə bilər.

Spironolakton həmişə analiz tələb edirmi?

Bir çox pasiyentdə başlanğıc qiymətləndirmə məntiqli ola bilər; risk qruplarında izləmə planı həkim tərəfindən fərdiləşdirilir.

Doğum nəzarət həbləri sızanağa kömək edirmi?

Seçilmiş pasiyentlərdə faydalı ola bilər. Seçim ginekoloji risklər nəzərə alınaraq həkim tərəfindən edilməlidir.

Roaccutane hormonal sızanağa təsir edirmi?

Ağır və iz buraxan aknede, standart müalicələrə cavab verməyən hallarda izotretinoin güclü seçimdir. Təhlükəsizlik protokolu mütləqdir.

Böyrəküstü vəz xəstəlikləri sızanaq verə bilərmi ?

Hormonal pozuntular sadəcə yumurtalıq problemlərinə bağlı yaranmır. Bəzi xəstələrdə hormonal pozuntular nadirən də olsa böyrəküstü vəzin hormonlarına bağlı yaranır və ciddi sindromik hallara gətirib çıxarda bilir.

Yekun

Dermatoloq Mehdi İskəndərli onu da əlavə edir ki, qadınlarda hormonal sızanaqlar hər zaman yaranmır. Yəni, əksərən xanımlarda akne problemi hormonal pozuntular və onların fəsadları ilə əlaqəli deyil. Fəqət, dermatologiya uzmanı daima tətikdədir və sızanağı olan xanım pasientlər ehtiyac olduğu təqdirdə bu istiqamətdə testlərdən keçirdilir və qadınlarda sızanaq xəstəliyinin əsas səbəbi təyin edilir. 

• DƏRİ XƏRÇƏNGİ
• PSORİAZ (PULLU DƏMROV)