Hidroksixloroxinin tarixi – kinin, xloroxin və hidroksixloroxinin yaranması

Hidroksixloroxinin tarixi birbaşa müasir laboratoriyadan başlamır. Bu dərmanın yaranmasına aparan yol Cənubi Amerikada istifadə olunan Cinchona ağacının qabığından, kininin kəşfindən, sintetik antimalarial preparatların hazırlanmasından və nəhayət xloroxin molekulunun kimyəvi dəyişdirilməsindən keçir.

Bu gün hidroksixloroxin daha çox lupus və digər avtoimmun xəstəliklərlə əlaqələndirilsə də, onun tarixi əsasən malyariyaya qarşı daha təsirli və daha təhlükəsiz dərman axtarışı ilə formalaşıb.

Bu məqalədə hidroksixloroxinin hazırkı istifadəsi və yan təsirlərindən deyil, əsasən onun necə yarandığından bəhs edilir. Dərmanın tibbi istifadəsi, təsir mexanizmi və təhlükəsizliyi haqqında daha geniş məlumat üçün

hidroksixloroxin

haqqında əsas məqaləyə baxa bilərsiniz.

Hidroksixloroxinin tarixi haradan başlayır?

Hidroksixloroxinin tarixini anlamaq üçün təxminən dörd əsr geriyə – sintetik dərmanların hələ mövcud olmadığı dövrə qayıtmaq lazımdır.

Malyariya əsrlər boyu dünyanın bir çox regionunda yüksək hərarət, üşütmə və ölümə səbəb olan mühüm infeksion xəstəliklərdən biri idi. Müasir farmakologiyadan əvvəl xəstəliklərin müalicəsində əsasən bitkilərdən və onların ekstraktlarından istifadə edilirdi.

Malyariya tarixində ən mühüm bitkilərdən biri Cənubi Amerikanın And regionunda yetişən Cinchona cinsinə aid ağaclar olmuşdur.

Bu ağacların qabığından hazırlanmış preparatlar sonradan kininin, xloroxinin və ən sonda hidroksixloroxinin inkişafına aparan elmi yolun başlanğıc nöqtələrindən birinə çevrildi.

Cinchona – kinə ağacının hidroksixloroxin tarixində rolu

Cinchona ağacının qabığının qızdırma ilə gedən xəstəliklərdə istifadəsi Cənubi Amerikanın yerli tibbi ənənələri ilə əlaqələndirilir.

XVII əsrdə cinchona qabığından hazırlanan vasitələr Avropada da istifadə olunmağa başladı. O dövrdə malyariyanın səbəbinin Plasmodium paraziti olduğu hələ məlum deyildi. Buna görə müalicənin nə üçün işlədiyi də elmi şəkildə izah edilə bilmirdi.

Bununla belə cinchona qabığının periodik hərarəti olan bəzi xəstələrdə effektiv olması onun Avropa təbabətində getdikcə daha geniş yayılmasına səbəb oldu.

Chinchon qrafinyası haqqında məşhur hekayə doğrudurmu?

Cinchona ağacının tarixində ən məşhur hekayələrdən biri XVII əsrdə Peru vitse-kralının həyat yoldaşı olan Chinchon qrafinyasının ağır qızdırmadan cinchona qabığı ilə sağalması haqqında rəvayətdir.

Uzun illər bu hadisə kinin tarixinin başlanğıcı kimi təqdim edilmişdir. Hətta Cinchona adının da Chinchon ailəsinin adı ilə əlaqəsi vardır.

Lakin müasir tibb və farmasiya tarixçiləri qrafinyanın məhz cinchona qabığı ilə müalicə olunması haqqında hekayənin etibarlı tarixi sənədlərlə tam təsdiqlənmədiyini bildirirlər.

Daha etibarlı olan fakt budur ki, XVII əsrdən etibarən cinchona qabığı Avropada periodik qızdırmaların, xüsusilə malyariyanın müalicəsində mühüm vasitəyə çevrilmişdi.

1820 – kininin kəşfi hidroksixloroxinə gedən yolu necə dəyişdirdi?

Cinchona qabığı əsrlər boyu istifadə olunsa da, onun hansı maddəyə görə təsir göstərdiyi məlum deyildi.

Bu vəziyyət 1820-ci ildə dəyişdi.

Fransız əczaçı-kimyaçıları Pierre Joseph Pelletier və Joseph Bienaime Caventou cinchona qabığından onun əsas aktiv alkaloidlərindən olan kinini ayırmağa nail oldular.

Bu kəşf farmakologiya tarixində əhəmiyyətli dönüş idi. Artıq müxtəlif miqdarda aktiv maddə ehtiva edən bitki qabığından istifadə etmək əvəzinə, müəyyən kimyəvi maddənin daha standart şəkildə tətbiqi mümkün oldu.

Kinin niyə bu qədər mühüm idi?

Kinin malyariyaya qarşı təsir göstərən təbii alkaloid idi və uzun müddət xəstəliyin əsas müalicə vasitələrindən biri olaraq qaldı.

Lakin təbii mənbədən asılılıq, istehsal imkanları, yan təsirlər və xüsusilə müharibə dövründə dərmana böyük tələbat elm adamlarını daha əlverişli sintetik antimalarial preparatlar yaratmağa sövq etdi.

Sintetik antimalarial dərmanlar niyə hazırlanmağa başladı?

XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində üzvi kimyanın inkişafı alimlərə təbii maddələrin strukturunu öyrənmək və laboratoriyada yeni molekullar yaratmaq imkanı verdi.

Əsas məqsədlər bunlar idi:

• malyariyaya qarşı daha etibarlı təsir göstərən preparat yaratmaq;
• cinchona plantasiyalarından asılılığı azaltmaq;
• dərman istehsalını sənaye miqyasında artırmaq;
• yan təsirləri azaltmaq;
• daha uzun və daha praktik təsirə malik molekullar əldə etmək.

Bu tədqiqatlar nəticəsində müxtəlif sintetik antimalarial maddələr yaradıldı. Onların arasında mepakrin – quinacrine və daha sonra 4-aminoquinoline qrupundan olan xloroxin xüsusi əhəmiyyət qazandı.

1934 – xloroxin necə yarandı?

1934-cü ildə alman kimyaçısı Hans Andersaq və Bayer laboratoriyalarındakı həmkarları yeni sintetik 4-aminoquinoline molekulu hazırladılar.

Bu maddəyə əvvəlcə Resochin adı verildi. Sonradan həmin molekul bütün dünyada xloroxin – chloroquine adı ilə tanındı.

Lakin dərmanın inkişafı dərhal uğurlu olmadı. Erkən tədqiqatlarda xloroxinin insan üçün həddindən artıq toksik ola biləcəyi düşünüldüyünə görə preparat bir müddət kənarda qaldı.

Sonrakı tədqiqatlar isə bu ilkin toksiklik qiymətləndirməsinin xloroxinin real klinik potensialını düzgün əks etdirmədiyini göstərdi.

İkinci Dünya müharibəsi hidroksixloroxinin yaranmasına necə təsir etdi?

İkinci Dünya müharibəsi antimalarial dərmanların inkişafını sürətləndirən mühüm tarixi hadisələrdən biri oldu.

Malyariyanın geniş yayıldığı tropik regionlarda döyüşən hərbçilər arasında xəstəliyin qarşısının alınması strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Buna görə ABŞ və digər ölkələrdə minlərlə kimyəvi maddə antimalarial təsir baxımından araşdırıldı.

Bu dövrdə quinacrine – mepakrin geniş istifadə edildi. Xloroxin və ona yaxın molekullar da yenidən qiymətləndirilməyə başladı.

Müharibə illərində aparılan geniş tədqiqat proqramları nəticəsində xloroxinin effektiv antimalarial preparat olduğu təsdiqləndi və preparat sonradan klinik praktikada geniş yer aldı.

Antimalarial dərmanlarla lupus arasındakı əlaqə necə aşkar edildi?

Antimalarial preparatların lupusla əlaqəsi hidroksixloroxinin sintezindən də əvvəl başlamışdı.

1894-cü ildə London həkimi J. S. Payne lupus erythematosus xəstələrində kinin istifadəsini təsvir etmiş və bəzi dəri lezyonlarında yaxşılaşma müşahidə etmişdi.

Bu, antimalarial preparatların yalnız malyariyaya qarşı deyil, iltihabi dəri xəstəliklərində də faydalı ola biləcəyini göstərən erkən müşahidələrdən biri idi.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə antimalarial preparat qəbul edən bəzi hərbçilərdə oynaq və dəri şikayətlərinin azalmasının müşahidə edilməsi bu əlaqəyə marağı daha da artırdı.

Sonrakı illərdə quinacrine, xloroxin və daha sonra hidroksixloroxin lupus və revmatoloji xəstəliklərdə sistemli şəkildə araşdırılmağa başladı.

Beləliklə, hidroksixloroxinin avtoimmun xəstəliklərdə istifadəsi təsadüfi bir kəşfdən deyil, onilliklər ərzində toplanmış klinik müşahidələrin nəticəsindən formalaşdı.

1946 – hidroksixloroxin necə yarandı?

Hidroksixloroxinin yaranma tarixində əsas il 1946-cı ildir.

Bu ildə xloroxin molekulunun yan zəncirində kimyəvi dəyişiklik aparılaraq onun hidroksilləşdirilmiş analoqu olan hydroxychloroquine – hidroksixloroxin sintez edildi.

Başqa sözlə, hidroksixloroxin kininin birbaşa sintetik surəti deyil. O, sintetik antimalarialların inkişafı nəticəsində yaranmış xloroxinin struktur cəhətdən dəyişdirilmiş törəməsidir.

Eksperimental tədqiqatlarda hidroksixloroxin xloroxinlə müqayisədə daha əlverişli toksiklik profili göstərdiyinə görə onun uzunmüddətli revmatoloji və dermatoloji dəri xəstəliklərinin müalicəsində istifadəsinə maraq artdı.

1955 – hidroksixloroxinin tibbdə yeni dövrü

Hidroksixloroxin sintez edildikdən sonra yalnız antimalarial preparat kimi deyil, iltihabi və avtoimmun xəstəliklərdə də araşdırılmağa başladı.

1955-ci ildə hidroksixloroxin ABŞ-da tibbi istifadə üçün ilkin təsdiq aldı və sonrakı dövrdə xüsusilə lupus və revmatoid artritin müalicəsində daha geniş istifadə edilməyə başladı.

Beləliklə, cinchona qabığından başlayan tarixi yol təxminən üç əsr sonra müasir sintetik immunomodulyator preparatın klinik praktikaya daxil olması ilə yeni mərhələyə keçdi.

Hidroksixloroxinin müasir istifadəsi, lupusda rolu, yan təsirləri və göz monitorinqi haqqında məlumat üçün

hidroksixloroxin nədir və nə üçün istifadə olunur?

məqaləsinə baxa bilərsiniz.

Hidroksixloroxinin tarixinin zaman xətti

Hidroksixloroxinin tarixi haqqında tez-tez verilən suallar

Hidroksixloroxin nə vaxt yaradılıb?

Hidroksixloroxin 1946-cı ildə xloroxin molekulunun kimyəvi strukturunun dəyişdirilməsi nəticəsində sintez edilib.

Hidroksixloroxini kim kəşf edib?

Hidroksixloroxinin tarixi tək bir şəxsin kəşfi ilə məhdudlaşmır. Onun yaranmasına cinchona qabığının istifadəsi, Pelletier və Caventou tərəfindən kininin izolə edilməsi və Hans Andersaqın rəhbərlik etdiyi sintetik antimalarial tədqiqatlar daxil olmaqla bir neçə mərhələ gətirib çıxarıb.

Hidroksixloroxin kinindən hazırlanır?

Xeyr. Hidroksixloroxin müasir sintetik dərmandır və cinchona qabığından və ya kinindən birbaşa hazırlanmir. Kinin hidroksixloroxinin farmakoloji tarixinin başlanğıcında dayanan təbii antimalarial maddədir.

Xloroxin və hidroksixloroxin eyni vaxtda yaradılıb?

Xeyr. Xloroxin 1934-cü ildə, hidroksixloroxin isə daha sonra – 1946-cı ildə sintez edilib.

Hidroksixloroxin ilk olaraq lupus üçün yaradılmışdı?

Xeyr. Hidroksixloroxin antimalarial preparatların inkişaf xəttindən yaranıb. Antimalarial dərmanların lupus və digər iltihabi xəstəliklərdə faydalı ola biləcəyinə dair klinik müşahidələr isə onların sonradan autoimmun xəstəliklərin müalicəsində istifadə edilməsinə gətirib çıxarıb.

Hidroksixloroxin nə vaxt lupusda istifadə edilməyə başladı?

Antimalarialların lupusda istifadəsi hidroksixloroxindən xeyli əvvəl başlamışdı. 1894-cü ildə kininin lupusda istifadəsi təsvir edilmişdi. Hidroksixloroxin isə 1946-cı ildə sintez olunduqdan sonra 1950-ci illərdə lupus və digər revmatoloji xəstəliklərin müalicəsində geniş tətbiq edilməyə başladı.

Plaquenil nə vaxt yaradılıb?

Plaquenil hidroksixloroxin sulfatın ticarət adlarından biridir. Hidroksixloroxin molekulu 1946-cı ildə sintez edilmiş, preparat isə 1950-ci illərdə klinik istifadəyə daxil olmuşdur.

Nəticə

Hidroksixloroxinin tarixi bir dərmanın tək bir laboratoriyada bir anda kəşf edilməsinin deyil, yüzillərlə davam edən elmi inkişafın nümunəsidir.

Cənubi Amerikanın cinchona qabığından başlayan yol 1820-ci ildə kininin izolə edilməsinə, XX əsrdə sintetik antimalarialların yaradılmasına, 1934-cü ildə xloroxinin və nəhayət 1946-cı ildə hidroksixloroxinin sintezinə gətirib çıxardı.

Antimalarial preparatların lupus kimi iltihabi xəstəliklərdə faydalı təsirlərinin müşahidə olunması isə hidroksixloroxinin tarixində ikinci böyük dönüş nöqtəsi oldu və preparatı yalnız malyariya dərmanı olmaqdan çıxararaq müasir revmatologiya və dermatologiyanın mühüm preparatlarından birinə çevirdi.

Dərmanın bugünkü istifadə sahələri, təsir mexanizmi, yan təsirləri və göz müayinəsi haqqında daha geniş məlumat üçün

hidroksixloroxin haqqında əsas məqaləyə

keçə bilərsiniz.

Elmi və tarixi mənbələr

• Dima A, Jurcut C, Chasset F, et al. Hydroxychloroquine in systemic lupus erythematosus: overview of current knowledge. 2022.
  
• Chast F. La découverte de la quinine par Joseph Pelletier et Joseph B. Caventou (1820). Revue de Biologie Médicale.
  
• Pelletier PJ, Caventou JB. Recherches chimiques sur les quinquinas. 1820. Wellcome Collection.
  
• Krafts K, Hempelmann E, Skórska-Stania A. From methylene blue to chloroquine: a brief review of the development of an antimalarial therapy.
  
• Hydroxychloroquine in Dermatology and Beyond: Recent Update.
  
• U.S. DailyMed – Plaquenil (hydroxychloroquine sulfate) prescribing information; initial U.S. approval: 1955.