Hidroksixloroxin – nədir, nə üçün istifadə olunur, yan təsirləri və tarixi

Hidroksixloroxin antimalarial və immunomodulyator təsirə malik 4-aminoquinoline qrupundan olan dərmandır. İlk dəfə malyariyanın müalicəsi üçün hazırlanmasına baxmayaraq, hazırda xüsusilə sistemik lupus, diskoid lupus və revmatoid artrit kimi autoimmun xəstəliklərin müalicəsində mühüm yer tutur.

Dermatologiyada hidroksixloroxin xüsusilə kutanoz lupus formalarında istifadə edilən əsas sistemik preparatlardan biridir. Bəzi digər işığa həssas və iltihabi dəri xəstəliklərində də seçilmiş hallarda istifadə oluna bilər.

Lakin hidroksixloroxin sadə vitamin və ya reseptsiz qəbul edilə bilən preparat deyil. Uzunmüddətli istifadə zamanı xüsusilə retinal toksiklik, nadir hallarda ürək, əzələ, qan və digər sistemlərlə əlaqəli yan təsirlər nəzərə alınmalıdır. Buna görə müalicə tibbi göstəriş və uyğun monitorinq əsasında aparılmalıdır.

Hidroksixloroxin nədir?

Hidroksixloroxin 4-aminoquinoline törəməsi olan sintetik antimalarial preparatdır. Bununla yanaşı immun sistemin fəaliyyətini modulyasiya edən xüsusiyyətlərə malik olduğuna görə bir sıra autoimmun və iltihabi xəstəliklərin uzunmüddətli müalicəsində istifadə edilir.

Preparatın aktiv maddəsi adətən hydroxychloroquine sulfate – hidroksixloroxin sulfat formasında təqdim olunur.

Hidroksixloroxin kortikosteroid deyil və klassik güclü immunosupressiv preparatlarla eyni mexanizmlə işləməz. Onun təsiri daha çox immun sistemdə müəyyən hüceyrədaxili proseslərin və autoimmun iltihabın modulyasiyası ilə əlaqədardır.

Plaquenil nədir və hidroksixloroxinlə eyni dərmandırmı?

Plaquenil hidroksixloroxin sulfatın ən tanınmış ticarət adlarından biridir. Buna görə pasiyentlər arasında “Plaquenil” və “hidroksixloroxin” sözləri bəzən eyni mənada istifadə olunur.

Lakin hidroksixloroxin aktiv maddənin adıdır, Plaquenil isə konkret ticarət markasıdır. Müxtəlif ölkələrdə eyni aktiv maddəni ehtiva edən başqa generik preparatlar da mövcuddur.

Hidroksixloroxin necə yarandı?

Hidroksixloroxinin tarixi birbaşa sintetik kimyadan deyil, Cinchona – kinə ağacının qabığından başlayır.

XVII əsrdə Cənubi Amerikadan Avropaya gətirilən cinchona qabığının periodik hərarət və malyariya ilə əlaqəli xəstəliklərdə faydalı olduğu müşahidə edilmişdi. Bu müalicənin necə kəşf edilməsi ilə bağlı müxtəlif tarixi rəvayətlər mövcuddur, lakin erkən hadisələrin bütün detalları etibarlı tarixi sənədlərlə təsdiqlənmir.

1820: Kininin izolə edilməsi

1820-ci ildə fransız alimləri Pierre Joseph Pelletier və Joseph Bienaimé Caventou cinchona qabığından əsas antimalarial alkaloidlərdən biri olan kinini ayırmağa nail oldular.

Bu hadisə malyariyanın müalicəsində standartlaşdırılmış aktiv maddənin istifadəsinə imkan verdi və sonrakı antimalarial dərmanların inkişafına zəmin yaratdı.

1934: Xloroxinin sintezi

1934-cü ildə Hans Andersag və həmkarları Almaniyada sintetik antimalarial maddə olan xloroxini hazırladılar.

Preparat əvvəlcə toksikliklə bağlı narahatlıqlara görə geniş qəbul edilmədi. İkinci Dünya müharibəsi dövründə malyariyaya qarşı effektiv sintetik preparatlara ehtiyac artdıqca xloroxin yenidən araşdırıldı və sonradan geniş istifadə olunmağa başladı.

1946: Hidroksixloroxinin yaranması

1946-cı ildə xloroxin molekulunun kimyəvi strukturuna hidroksil qrupu əlavə edilməklə hidroksixloroxin sintez edildi.

Bu struktur dəyişikliyi xloroxinin bir sıra toksik təsirlərini azaltmağa imkan verdi və hidroksixloroxin zamanla xüsusilə revmatoloji və dermatoloji xəstəliklərdə daha çox üstünlük verilən antimalarial preparata çevrildi.

Antimalarial dərman lupus müalicəsinə necə daxil oldu?

Antimalarial preparatların malyariyadan başqa iltihabi xəstəliklərə təsiri XX əsrdə daha aydın şəkildə müşahidə edildi. Bundan da əvvəl, XIX əsrin sonunda kininin lupus xəstələrində istifadəsi təsvir edilmişdi.

Sonrakı klinik müşahidələr antimalarial preparatların oynaq şikayətləri və bəzi dəri səpgilərini yaxşılaşdıra bildiyini göstərdi. Nəticədə hidroksixloroxin sistemik və kutanoz lupus müalicəsinin əsas preparatlarından birinə çevrildi.

Hidroksixloroxin və xloroxin arasında fərq nədir?

Hər iki preparat 4-aminoquinoline qrupuna daxildir və kimyəvi strukturları bir-birinə çox yaxındır. Hidroksixloroxin xloroxinin hidroksilləşdirilmiş törəməsidir.

Uzunmüddətli avtoimmun xəstəlik müalicəsində daha əlverişli təhlükəsizlik profilinə görə hidroksixloroxin çox vaxt xloroxindən üstün tutulur.

Hidroksixloroxin necə təsir edir?

Hidroksixloroxinin autoimmun xəstəliklərdə təsiri tək bir mexanizmlə izah edilmir.

Preparat hüceyrə daxilində lizosom və endosom kimi strukturlarda toplanaraq onların turşuluğunu dəyişdirir. Bunun nəticəsində antigen emalı və immun sistemin müəyyən siqnal yolları modulyasiya olunur.

Bundan başqa hidroksixloroxinin Toll-like reseptorlar və interferonla əlaqəli bəzi immun proseslərə təsiri lupus kimi autoimmun xəstəliklərdə iltihabın azalmasına töhfə verə bilər.

Hidroksixloroxin nə üçün istifadə olunur?

Hidroksixloroxinin əsas tibbi istifadə sahələri arasında aşağıdakılar vardır:

• sistemik lupus eritematozus;
• xroniki diskoid lupus;
• revmatoid artrit;
• müəyyən şəraitdə malyariyanın müalicə və profilaktikası;
• seçilmiş digər dermatoloji və autoimmun xəstəliklər.

Bu mövzunu ayrıca geniş izah etdiyim

hidroksixloroxin nə üçün istifadə olunur?

məqaləsinə də baxa bilərsiniz.

Hidroksixloroxin lupusda niyə istifadə olunur?

Hidroksixloroxin lupus müalicəsinin əsas preparatlarından biridir. Müasir lupus müalicə tövsiyələrində əks göstəriş olmadıqda sistemik lupus xəstələrinin böyük hissəsində hidroksixloroxin nəzərdən keçirilir.

Preparat xəstəliyin aktivliyinin və alovlanmaların nəzarətində kömək edə, dəri və oynaq əlamətlərini azalda və uzunmüddətli xəstəlik idarəsində mühüm rol oynaya bilər.

Lupusda doza yalnız tablet sayına görə deyil, pasiyentin bədən çəkisi, xəstəliyin aktivliyi və xüsusilə retinal toksiklik riski nəzərə alınaraq fərdiləşdirilməlidir.

Lupus haqqında daha ətraflı məlumat üçün

qırmızı qurd eşənəyi

məqaləsinə baxa bilərsiniz.

Xəstəliyin daxili orqanlara təsiri və təhlükəli formaları haqqında isə

lupus xəstəliyi təhlükəlidirmi?

məqaləsində daha geniş məlumat verilib.

Dermatologiyada hidroksixloroxin nə üçün istifadə olunur?

Hidroksixloroxin dermatologiyada xüsusilə avtoimmun və fotosensitiv dəri xəstəliklərinin müalicəsində əhəmiyyət daşıyır.

Kutanoz lupus

Diskoid lupus, subakut kutanoz lupus və sistemik lupusla əlaqəli dəri əlamətlərində antimalarial preparatlar əsas sistemik müalicə variantlarından biridir.

Xüsusilə geniş yayılmış, çapıq riski olan və yalnız yerli müalicə ilə nəzarət edilə bilməyən dəri lupusunda hidroksixloroxin istifadə edilə bilər.

Lupusun dəri, saç və dırnaq əlamətləri haqqında:

qırmızı qurd eşənəyinin dəri əlamətləri
.

Dermatomiozit və digər xəstəliklər

Hidroksixloroxin seçilmiş pasientlərdə dermatomiozitin dəri əlamətləri, sarkoidoz, bəzi fotosensitiv dermatozlar və digər iltihabi dəri xəstəliklərində də istifadə oluna bilər.

Bu istifadələrin bir hissəsi konkret xəstəliyə, klinik vəziyyətə və ölkədəki dərman göstərişlərinə görə dəyişə bilər. Buna görə müalicə diaqnoza əsasən seçilməlidir.

Hidroksixloroxinin təsiri nə vaxt başlayır?

Hidroksixloroxin sürətli təsir göstərən simptomatik preparat deyil. Autoimmun xəstəliklərdə klinik faydanın hiss olunması adətən bir neçə həftə tələb edir.

Bəzi pasientlərdə yaxşılaşma daha erkən başlasa da, dəri və oynaq əlamətlərində nəzərəçarpan nəticənin yaranması bir neçə ay çəkə bilər.

Buna görə dərmanın ilk həftələrdə “təsir etmədiyini” düşünərək özbaşına dayandırılması düzgün deyil. Effekt və müalicənin davam etdirilməsi həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Hidroksixloroxinin yan təsirləri hansılardır?

Hidroksixloroxin uyğun pasientlərdə uzunmüddətli istifadə edilə bilən preparatdır, lakin bütün dərmanlar kimi yan təsirlər yarada bilər.

Daha çox rast gəlinən yan təsirlər

• ürəkbulanma;
• qarında narahatlıq;
• ishal;
• iştahanın azalması;
• baş ağrısı;
• dəridə səpgi və qaşınma.

Mədə-bağırsaq şikayətləri bəzi pasientlərdə müalicənin başlanğıcında daha nəzərəçarpan ola bilər.

Dəridə hansı dəyişikliklər yarana bilər?

Uzunmüddətli istifadə zamanı bəzi pasientlərdə mavi-boz və ya tünd piqmentasiya yarana bilər. Dırnaq və selikli qişalarda da rəng dəyişiklikləri təsvir edilib.

Nadir hallarda daha ciddi dərman səpgiləri də yarana bilər. Yeni başlayan geniş səpgi, suluqlar, selikli qişa yaraları və hərarət olduqda tibbi qiymətləndirmə tələb olunur.

Daha ciddi, lakin nadir yan təsirlər

• retinal toksiklik və görmə zədələnməsi;
• ürək ritm pozğunluğu və QT intervalının uzanması;
• kardiomiopatiya;
• əzələ zəifliyi və miopatiya;
• qan hüceyrələrində dəyişikliklər;
• ağır hipoqlikemiya;
• nadir ağır dəri reaksiyaları.

Hidroksixloroxin gözə zərər verə bilərmi?

Bəli. Hidroksixloroxinin uzunmüddətli istifadəsində ən vacib potensial fəsadlardan biri hidroksixloroxin retinopatiyasıdır.

Preparat retinada, xüsusilə fotoreseptor və retinal piqment epitelinə yaxın strukturlarda toksik dəyişikliklər yarada bilər.

Erkən mərhələdə pasientin heç bir görmə şikayəti olmaya bilər. Buna görə yalnız “görməm yaxşıdır” deməklə retinal toksikliyi istisna etmək mümkün deyil.

Retinal toksiklik riskini artıran faktorlar

• yüksək gündəlik dərman ekspozisiyası;
• uzunmüddətli istifadə;
• böyrək funksiyasının pozulması;
• tamoksifen istifadəsi;
• müalicəyə daha irəli yaşda başlanması;
• əvvəldən mövcud bəzi retinal xəstəliklər.

Retinal toksiklik erkən aşkarlanmadıqda qalıcı ola bilər. Buna görə riskin minimuma endirilməsində düzgün doza və müntəzəm oftalmoloji screening əsas rol oynayır.

Hidroksixloroxin istifadə edənlər nə vaxt göz müayinəsindən keçməlidir?

Müasir oftalmoloji tövsiyələr hidroksixloroxin müalicəsinə başlanarkən ilkin retinal vəziyyətin sənədləşdirilməsini vacib hesab edir.

Hansı göz testləri istifadə olunur?

Yeni oftalmoloji tövsiyələrdə hidroksixloroxin toksikliyinin erkən aşkarlanması üçün əsas obyektiv testlər arasında:

• makulyar OCT – optik koherens tomoqrafiya;
• geniş sahəli fundus autofluorescence – FAF

ön plana çıxır.

Görmə sahəsi testləri və multifokal elektroretinoqrafiya isə şübhəli nəticələrin təsdiqlənməsində əlavə üsullar kimi istifadə oluna bilər.

Hidroksixloroxin kimlərdə daha çox ehtiyat tələb edir?

Müalicə qərarı individual qiymətləndirilməlidir. Xüsusilə aşağıdakı vəziyyətlərdə əlavə diqqət tələb oluna bilər:

• böyrək funksiyasının pozulması;
• əvvəldən retinal və makulyar xəstəlik;
• ürək ritm pozğunluğu və ya QT uzanması riski;
• tamoksifen istifadəsi;
• psoriaz;
• çoxsaylı yanaşı dərman istifadəsi;
• yaşlı pasientlər;
• hipoqlikemiya riski olan şəxslər.

Hidroksixloroxin bəzi pasientlərdə psoriazı ağırlaşdıra bildiyindən, psoriaz tarixi olan şəxslərdə risk və fayda ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Hidroksixloroxin digər dərmanlarla qarşılıqlı təsir göstərə bilərmi?

Bəli. Hidroksixloroxin qəbul edən pasientin istifadə etdiyi digər dərmanlar həkim tərəfindən nəzərdən keçirilməlidir.

Xüsusilə aşağıdakılar əhəmiyyət daşıya bilər:

• QT intervalını uzadan və aritmiya riskini artıran preparatlar;
• insulin və digər şəkərsalıcı dərmanlar;
• qıcolma həddini aşağı salan preparatlar;
• digoksin;
• digər potensial qarşılıqlı təsir göstərən dərmanlar.

Hidroksixloroxin özü də QT intervalını uzada bildiyindən, eyni təsirə malik başqa dərmanlarla kombinasiyası ürək ritm pozğunluğu riskini artıra bilər.

Hidroksixloroxin hamiləlikdə istifadə edilə bilərmi?

Hidroksixloroxin lupus kimi bəzi avtoimmun xəstəliklərdə hamiləlik dövründə də istifadə edilə bilən mühüm preparatlardan biridir.

Xüsusilə lupus xəstəsində dərmanın özbaşına dayandırılması xəstəliyin alovlanmasına səbəb ola biləcəyi üçün hamiləlik planlayan və ya hamilə olan pasient preparatı həkimlə məsləhətləşmədən dayandırmamalıdır.

Qərar xəstəliyin tipi, aktivliyi, digər dərmanlar və hamiləliyin klinik xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq revmatoloq, dermatoloq və mama-ginekoloq tərəfindən fərdiləşdirilə bilər.

Hidroksixloroxin COVID-19 müalicəsində istifadə olunurmu?

Xeyr. COVID-19 pandemiyasının ilk dövründə hidroksixloroxinin SARS-CoV-2-yə qarşı mümkün təsiri geniş araşdırılmışdı.

Lakin sonrakı böyük klinik tədqiqatlar COVID-19 xəstələrində ölümün və ya xəstəliyin gedişinin yaxşılaşdırılması baxımından klinik fayda göstərmədi.

Bu səbəbdən hidroksixloroxin hazırda COVID-19-un müalicəsi və profilaktikası üçün tövsiyə edilmir.

Bu nəticə hidroksixloroxinin lupus, revmatoid artrit və digər uyğun xəstəliklərdə sübut olunmuş istifadəsinə aid deyil. Preparat həmin xəstəliklərdə öz tibbi əhəmiyyətini qoruyur.

Hidroksixloroxin haqqında tez-tez verilən suallar

Hidroksixloroxin nədir?

Hidroksixloroxin 4-aminoquinoline qrupundan olan antimalarial və immunomodulyator preparatdır. Hazırda xüsusilə lupus və revmatoid artrit kimi autoimmun xəstəliklərdə istifadə olunur.

Hidroksixloroxin nə üçün istifadə olunur?

Əsas istifadə sahələrinə sistemik lupus, xroniki diskoid lupus, revmatoid artrit və müəyyən malyariya formaları daxildir. Dermatologiyada digər seçilmiş iltihabi və fotosensitiv xəstəliklərdə də istifadə edilə bilər.

Plaquenil və hidroksixloroxin eyni şeydirmi?

Plaquenil hidroksixloroxin sulfat tərkibli ən tanınmış ticarət markalarından biridir. Hidroksixloroxin aktiv maddənin, Plaquenil isə marka adıdır.

Hidroksixloroxin kortizondurmu?

Xeyr. Hidroksixloroxin kortikosteroid deyil. O, antimalarial və immunomodulyator preparatdır və immun sisteminə kortikosteroidlərdən fərqli mexanizmlərlə təsir göstərir.

Hidroksixloroxin immuniteti zəiflədir?

Hidroksixloroxin klassik güclü immunosupressiv preparatlar kimi immun sistemi geniş şəkildə basdırmır. Onun əsas təsiri autoimmun reaksiyada iştirak edən müəyyən immun yolların modulyasiyasıdır.

Hidroksixloroxin nə qədər müddət istifadə olunur?

Müalicə müddəti xəstəlikdən asılıdır. Lupus kimi xroniki autoimmun xəstəliklərdə preparat uzun illər istifadə oluna bilər. Müalicənin davam etdirilməsi xəstəliyin aktivliyi, fayda və potensial toksiklik riskinə əsasən müəyyən edilir.

Hidroksixloroxin qəbul edən hər kəs göz müayinəsindən keçməlidirmi?

Bəli, uzunmüddətli istifadə planlanan pasientlərdə retinal vəziyyətin ilkin qiymətləndirilməsi və riskə uyğun sonrakı oftalmoloji screening vacibdir.

Hidroksixloroxin gözü kor edə bilərmi?

Nəzarətsiz inkişaf etmiş hidroksixloroxin retinopatiyası qalıcı görmə itkisinə səbəb ola bilər. Lakin düzgün doza seçimi və müasir OCT/FAF screening-i ilə toksikliyin erkən mərhələdə aşkarlanması mümkündür.

Hidroksixloroxin birdən dayandırıla bilərmi?

Preparatın dayandırılması səbəbdən asılıdır. Xüsusilə lupus kimi autoimmun xəstəliklərdə özbaşına dayandırma xəstəliyin aktivləşməsinə səbəb ola bilər. Müalicənin dayandırılması həkimlə birlikdə qərarlaşdırılmalıdır.

Hidroksixloroxin COVID-19-a qarşı təsirlidirmi?

Mövcud klinik sübutlar hidroksixloroxinin COVID-19 müalicəsi və profilaktikasında klinik fayda göstərmədiyini göstərir və bu məqsədlə istifadəsi tövsiyə edilmir.

Nəticə

Hidroksixloroxin təxminən bir əsrə yaxın klinik tarixə malik, lakin müasir autoimmun xəstəlik müalicəsində hələ də mühüm yer tutan preparatdır.

Malyariya üçün hazırlanmış dərmanın sonradan lupus və digər iltihabi xəstəliklərdə effektivliyinin aşkar olunması hidroksixloroxini həm revmatologiya, həm də dermatologiyada əsas preparatlardan birinə çevirmişdir.

Xüsusilə kutanoz və sistemik lupusda uzunmüddətli faydaları əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı müalicənin təhlükəsiz aparılması üçün düzgün pasient seçimi, uyğun doza, böyrək funksiyası və digər risk faktorlarının nəzərə alınması və müasir retinal screening vacibdir.

Bu səbəbdən hidroksixloroxin özbaşına başlanmalı və ya dayandırılmalı dərman deyil. Müalicə xəstəliyin növünə və pasientin fərdi risklərinə uyğun şəkildə planlaşdırılmalıdır.

Elmi mənbələr

• American Academy of Ophthalmology – Recommendations on Screening for Hydroxychloroquine Retinopathy, 2025 Revision.
• EULAR – Recommendations for the Management of Systemic Lupus Erythematosus, 2023 Update.
• U.S. DailyMed / Prescribing Information – Hydroxychloroquine Sulfate.
• DermNet – Hydroxychloroquine.
• World Health Organization – Hydroxychloroquine and COVID-19.
• Peer-reviewed historical reviews on quinine, chloroquine and hydroxychloroquine development.