Qotur xəstəliyi (qoturluq – skabies): əlamətləri, müalicəsi, dərmanı, mazı və şəkilləri
Qotur xəstəliyi (xalq arasında “qoturluq”) Sarcoptes scabiei adlı gənənin (mite) dərinin üst qatında yaşaması ilə yaranan, əsasən gecə artan güclü qaşınma və xüsusi səpgilərlə gedən yoluxucu dəri xəstəliyidir. Düzgün müalicə ilə tam sağalır, lakin ən çox edilən səhv – yalnız bir nəfərin müalicə olunması və yaxın təmasda olanların eyni vaxtda müalicə edilməməsidir.
Qısa qeyd: Bu məqalə məlumat məqsədlidir. Dəqiq diaqnoz və preparat seçimi üçün dermatoloq müayinəsi vacibdir.
Qəbula yazılmaq: Bunun üçün ana səhifəyə keçid edə bilərsiz.
Mündəricat
- Qotur xəstəliyi nədir?
- Qotur necə olur və necə yoluxur?
- Qotur xəstəliyinin əlamətləri
- Qotur xəstəliyi şəkilləri: necə görünür?
- Qoturun diaqnozu necə qoyulur?
- Qoturun müalicəsi (evidence-based)
- Qotur mazı / qoturluq dərmanı: qısa bələdçi
- Evdə görüləcək tədbirlər: paltar, yataq, təmaslar
- “Qoturun təbii müalicəsi” – nə kömək edir, nə etmir?
- Müalicədən sonra qaşınma niyə qalır?
- Uşaqlarda qotur: nəyə diqqət etməli?
- Ağır forma: Norveç qoturu (crusted scabies)
- Qotur xəstəliyi keçicidirmi?
- Tez-tez verilən suallar
Qotur xəstəliyi nədir?
Qotur xəstəliyi dəridə yaşayan mikroskopik gənənin törətdiyi parazitar infestasiyadır. Gənə dərinin üst qatında “tunel” açır, burada yumurta qoyur. İmmun sistemin reaksiyası qaşınma və səpgini yaradır. Xəstəlik bütün yaş qruplarında ola bilər və düzgün müalicə ilə aradan qalxır.
“Qotur xəstəliyi rusca” necə deyilir?
Rus dilində qotur xəstəliyi adətən “чесотка”, “çisotka” kimi qeyd olunur.
Qotur necə olur və necə yoluxur?
- Əsas yoluxma yolu: uzunmüddətli, yaxın dəri-dəri təması (ailədaxili təmas, birgə yaşama, seksual partnyorlar).
- İnkubasiya: ilk yoluxmada əlamətlər 2–6 həftəyə gecikə bilər; bu müddətdə insan yoluxdurucu ola bilər.
- Paltar/yataqla yoluxma: tipik qoturda bu daha nadirdir; qabıqlanm ağır qoturda əhəmiyyət kəsb edə bilər.
Qotur xəstəliyinin əlamətləri
Ən tipik əlamət – gecə artan güclü qaşınma əsasə əlamətdir. Digər əlamətlər:
- Səpgilər: Dəridə qaşıntı verən xırda papulalar, qızartı, qaşıntı izləri, bəzən irinli ikincili infeksiya
- “Tunel” izləri: nazik, qıvrım xəttvari izlər (həmişə görünməyə bilər)
- Tipik yerlər: barmaq araları, bilək içi, dirsək, qoltuqaltı, göbək ətrafı, bel, qasıq, bud içi, döş ucu ətrafı
Körpələrdə və kiçik uşaqlarda səpgilər baş dərisi/üz də daxil olmaqla daha yayğın ola bilər (bu, böyüklərdən fərqlənir).
Qotur xəstəliyi şəkilləri: necə görünür?
“Qotur xəstəliyi şəkilləri” axtarışının səbəbi adətən səpgini müqayisə etməkdir. Qotur çox vaxt ekzema, allergik səpgilər, həşərat dişləməsi ilə qarışa bilər. Şəkillərdə ən çox görülənlər:
- Barmaq aralarında xırda səpgilər və qaşıntı izləri
- Biləklərdə və qasıq nahiyəsində papulalar
- Bəzən xəttvari “tunel” görüntüsü
Vacib: Şəkillə öz-özünə diaqnoz dəqiq deyil. Ən doğru yol – dermatoloq müayinəsi və lazım gələrsə dermatoskopiya/mikroskopik təsdiqdir.
Qoturun diaqnozu necə qoyulur?
Diaqnoz adətən klinik əlamətlərə əsasən qoyulur. Şübhəli hallarda:
- Dermatoskopiya (gənəyə aid tipik görüntü)
- Dəri qaşıntısı (skrapinq) və mikroskopiyada gənə/yumurta/nəcisin aşkarlanması
Yalnız “qaşınma” ilə qotur demək olmaz; düzgün qiymətləndirmə vacibdir.
Qoturun müalicəsi (sübuta dayanmış)
1) Qızıl qayda: təmasda olanların hamısı eyni vaxtda müalicə olunmalıdır
Eyni evdə yaşayanlar və yaxın dəri təması olanlar (əlaməti olmasa belə) eyni gündə müalicə almalıdır. Əks halda “yenidən yoluxma” çox olur.
2) Ən çox istifadə edilən birinci seçim: Permetrin 5% (topikal)
- Adətən boyundan aşağı bütün bədənə (barmaq araları, dırnaq altı, qasıq, göbək ətrafı daxil) çəkilir.
- 8–14 saat saxlanılıb yuyulur.
- Çox protokolda 7 gün sonra təkrar tətbiq tövsiyə edilir (xüsusilə təkraryoluxma riski varsa).
Permetrin 5% preparatı bir çox qaynaqlarda standart müalicə kimi göstərilir və 2 aydan böyük uşaqlarda istifadə oluna bilər.
3) Ağızdan ivermektin (seçilmiş hallarda)
Bəzi hallarda (geniş yayılma, təkrarlayan qotur, müəssisə ocaqları, qabıqlı qotur və s.) həkim ivermektin əsaslı rejimlər seçə bilər. WHO fakt vərəqində tez-tez 200 mkq/kq doza ilə 2 doza yanaşması qeyd olunur (konkret rejim xəstənin vəziyyətinə görə dəyişir).
4) Alternativ topikal seçimlər
Ölkəyə və preparat mövcudluğuna görə həkim aşağıdakıları seçə bilər: benzil benzoat, malation 0.5%, kükürd (sulfur) mazı və s. (dəri qıcıqlanması/yaş məhdudiyyəti kimi nüanslar ola bilər).
Qotur mazı / qoturluq dərmanı: qısa bələdçi
Xəstələr “qotur mazi”, “qotura qarşı dərman”, “qoturun dərmanı”, “qoturluq dərmanı” axtarışı ilə apteklərə müraciət edirlər. Praktik yanaşma belədir:
- Standart (tipik) qotur: çox vaxt topikal preparat (məs., permetrin) + təmaslıların eyni vaxtda müalicəsi + ev tədbirləri
- Təkrarlayan qotur: yanlış tətbiq, təmaslıların müalicə olunmaması, təkrar yoluxma və ya nadir hallarda rezistentlik araşdırılır
- Uşaqlar / hamiləlik / əmizdirmə: preparat seçimi individualdır, özbaşına dərmanlama etməyin
Ən vacib detal: “mazı çəkdim, amma keçmədi” hallarında əsas problem çox vaxt tətbiqin natamam olması və ya ailə üzvlərinin eyni vaxtda müalicə almamasıdır.
Evdə görüləcək tədbirlər: paltar, yataq, təmaslar
- Müalicə günü və sonrakı günlərdə yataq dəsti, alt paltarı, pijama dəyişdirin.
- Geyim və yataq dəstini imkan varsa isti yuma rejimində yuyun; mümkün olmayanları qapalı paketdə bir neçə gün saxlayın.
- Dırnaqları qısa saxlayın (dırnaq altına preparatın çatması üçün).
Bu tədbirlər xüsusilə təkraryoluxma riskini azaltmaq üçün tövsiyə olunur.
“Qoturun təbii müalicəsi” – nə kömək edir, nə etmir?
“Qoturun təbii müalicəsi” axtarışının arxasında adətən dərmandan çəkinmə və ya sürətli rahatlama istəyi dayanır. Real yanaşma:
- Nə kömək edə bilər (dəstək kimi): dərini qurutmayan duş, qıcıqlandırmayan nəmləndirici, həkimin tövsiyəsinə uyğun qaşınma əleyhinə vasitələr
- Nə kömək etmir (xəstəliyi kökündən aradan qaldırmır): yalnız bitki yağı/sirkə/“ev resepti” ilə gənəni tam məhv etmək adətən mümkün olmur
- Nədən çəkinməli: dəriyə yandırıcı/iritant maddələr (kimyəvi qarışıqlar) – kontakt dermatit və yanıq riski yaradır
Qoturun əsas müalicəsi gənəyə qarşı təsirli preparatlarla aparılır.
Müalicədən sonra qaşınma niyə qalır?
Uğurlu müalicədən sonra belə qaşınma 2–4 həftə davam edə bilər (post-scabetic pruritus). Bu, hər zaman “dərman təsir etmədi” demək deyil. Amma aşağıdakı hallarda yenidən qiymətləndirmə lazımdır:
- Yeni səpgilərin artması
- Ailədə/evdə kimsədə davam edən qaşınma
- Preparatın düzgün tətbiq olunmaması şübhəsi
- İkincili infeksiya (irinləmə, ağrı, qızdırma)
Uşaqlarda qotur: nəyə diqqət etməli?
“Uşaqlarda qotur” zamanı səpgilər daha geniş yayıla, körpələrdə baş dərisi/üz də təsirlənə bilər. Eləcə də uşaqlarda cinsi orqanda qaşıntı səbəbi ola bilər. Preparat seçimi yaşa görə dəyişir:
- 2 aydan böyük uşaqlar: permetrin 5% bir çox protokolda istifadə olunur.
- 2 aydan kiçik körpələr: həkim alternativ yanaşmalar seçə bilər; kükürd mazı bəzi mənbələrdə təhlükəsiz alternativ kimi qeyd olunur (seçim individualdır).
Vacib: Uşaqlarda qoturluq zamanı özbaşına “güclü” preparatlar istifadə etməyin; pediatrik dozalanma və tətbiq sahəsi fərqli ola bilər.
Ağır forma: Norveç qoturu (qabıqlı skabies)
Qabıqlı qoturluq (Norveç qoturu) immun sistemi zəif olanlarda, yaşlılarda və bəzi nevroloji xəstəliklərdə görülə bilər. Çox yoluxucudur və standart müalicədən daha intensiv kombinasiya tələb edə bilər.
Qotur xəstəliyi keçicidirmi?
Bəli, qotur keçicidir. Yaxın təmasla asan yayılır. Düzgün müalicə və təmaslıların eyni vaxtda müalicəsi ilə yoluxduruculuq sürətlə azalır, lakin həkimin verdiyi təlimata tam əməl etmək lazımdır.
Tez-tez verilən suallar
Qotur xəstəliyinin ən tipik əlaməti nədir?
Ən tipik əlamət gecə artan güclü qaşınma və barmaq araları, bilək içi, qasıq kimi sahələrdə səpgilərdir.
Qotur mazı nə vaxt və necə çəkilməlidir?
Bu, seçilən preparatdan asılıdır. Ən kritik məqam – həkimin dediyi qaydada bütün lazımi sahələrə tam tətbiq və çox vaxt 7 gün sonra təkrardır.
“Qotur xəstəliyi müalicəsi” neçə günə təsir edir?
Gənə məhv ola bilər, amma qaşınma 2–4 həftə davam edə bilər. Yeni səpgilər artırsa və ya evdəkilərdə də davam edirsə, yenidən müayinə lazımdır.
Qotur xəstəliyi şəkilləri ilə diaqnoz qoymaq olarmı?
Xeyr, şəkil yalnız şübhə yarada bilər. Qotur çox xəstəliklə qarışır; dəqiq diaqnoz üçün müayinə və bəzən dermatoskopiya/mikroskopiya lazımdır.
Qotur keçicidirmi, ailə üzvləri də müalicə olunmalıdırmı?
Bəli. Eyni evdə yaşayanlar və yaxın təmaslılar (əlamətsiz olsa belə) eyni vaxtda müalicə olunmalıdır.
