Trixologiya nədir? – Saç və baş dərisi problemlərinin diaqnostika və müalicəsi

Trixologiya – saç və baş dərisi ilə bağlı problemlərin (saç tökülməsi, seyrəkləşmə, kəpək, seboreya, ocaqlı tökülmə və s.) səbəblərini araşdıran, diaqnozun dəqiqləşdirilməsi və müalicə planının qurulmasına yönələn istiqamətdir. Termin, mənbələrdə dermatologiyanın saç və baş dərisi xəstəliklərini əhatə edən sahəsi kimi təqdim olunur.

Mündəricat

• Trixoloq kimdir?
• Nə vaxt trixologiya müayinəsinə ehtiyac olur?
• Trixologiya hansı xəstəlikləri əhatə edir?
• Trixologiya müayinəsi necə aparılır?
• Hansı analizlər və testlər istənilə bilər?
• Müalicə prinsipləri və metodlar
• Ev şəraitində doğru qulluq: nələr etmək olar?
• Təcili müraciət tələb edən əlamətlər
• Tez-tez verilən suallar (TVS)
• Qəbul və əlaqə

Trixoloq kimdir?

Trixologiya  dermatologiyanın bir parçası olan və saç xəstəliklərini öyrənən, tədbiq edən bir təbabət sahəsidir. Tirxologiya ilə yalnız dermatoloqlar və ya dermatoveneroloqlar məşqul ola bilər. Trixoloq adlı ayrı bir ixtisas həkimi yoxdur. Ad şərtidir. Bütün trixoloqlar dermatoloqlardır. Yəni, dermatoloq olmadan trixoloq olmaq olmaz. Trixodermatoloqlar saç xəstəliklərinin müalicəsiylə məşqul olurlar. Saç xəstəlikləri hər yaşda özünü göstərə bilər.  Saç problemləri alopesiya və hipertrixoz şəklində meydana çıxır.  Alopesiya termini saç tökülməsi və ya dəridə tüklərin azalması probleminə aid edilir. Saçtökülmələr sadəcə baş nahiyyəsində deyil eyni zamandan qaşlarda, kipriklərdə, saqqaqlda, qoltuq altında, qasıqda, bədəndə də yarana bilər.

Alopesiyanın həm endogen yəni daxili, həm ekzogen yəni xarici səbəbləri vardır. Bir dermatoloq mütləq saçtökülmələrin səbəbini araşdırmalı və müvafiq müalicələr aparmalıdır. Uşaqlarda saç tökülməsi problemi ilə valideynlər tez-tez randevular alırlar. Uşaq dəri xəstəlikləri və patologiyalarının bir parçası olaraq pediatrik saç tökülməsi ən çox dərinin göbələk xəstəlikləri fonunda özünü göstərir. Trixologiya sahəsində ümumiyyətlə infeksioz mənşəli saç tökülmələri geniş yer alır.

Bəzi alopesiyalar vardır ki, bərpası mümükün deyildir, lakin xəstəliyin dərinləşməsini əleyhinə əngəlləmə müalicələri aparıla bilər. Bunun üçün xəstələr vaxtında dermatoveneroloqa müraciət etməlidirlər. Saç xəstəliklərinin müalicəsində müxtəlif tərkibli losionlar, şampunlar, sabunlar, inyeksiyalar, tabletlərdən istifadə edilir. Bəzi saçtökülmələrin tək çarəsi saç əkilməsidir. Bəzən alopesiyanın növünü təyin etmək üçün dəri biopsiyası istifadə edilir. 

Praktik yanaşma: Saç tökülməsi və baş dərisi problemi uzun çəkirsə, sürətlə artırsa və ya ocaqlı/çapıqlı tökülmə şübhəsi varsa, ilkin qiymətləndirmə üçün dermatoloq-trixologiya istiqamətli müayinə daha məqsədəuyğundur.

Trixologiya müayinəsinə nə zaman ehtiyac olur?

Ölkəmizdə səhvən xəstələr saçtökülməsi şikayətləri ilə endokrinoloq, qastroenteroloq, terapevt və s. kimi qeyri-ixtisas həkimlərinə müraciət edirlər. Bu xətalıdır. Alopesiyaların diaqnostikası və müalicəsi yalnız dermatoloqlar tərəfindən icra olunur. Məsələn ocaqlı alopesiya   problemi klinik görünüşü etibarı ilə bir çox alopesiyalar ilə qarışa bilər. Dermatoloq diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün trixoskopiya və ya dermatoskopiya üsulu başda olmaqla digər əlavə insturmental üsullar istifadə edə bilər ki, bunu digər ixtisas həkimləri icra etmir. İnsturmental müayinələrdən əlavə  dermatologiya uzmanı xəstələrdən laborator, mikrobioloji, histoloji, radioloji müayinələr də tələb edə bilər. Yalnız dəqiq diaqnozdan sonra həkim saç xəstəliklərinin müalicəsi üçün losionlar, şampunlar, inyeksiyalar, daxilə hormonal və qeyri-hormonal preparatlar təyin edir.

• Gündəlik tökülmənin artması, saçda ümumi seyrəkləşmə
• Ocaqlı saç tökülməsi (dairəvi sahələrdə seyrəkləşmə)
• Saç telinin kövrəkləşməsi, qırılması, uzanmaması
• Baş dərisində qaşınma, kəpək, qızartı, qabıqlanma
• Qaş, kirpik və saqqal tökülməsi
• Saç transplantasiyası düşünülürsə – əvvəlcədən diaqnostik qiymətləndirmə

Trixologiya hansı xəstəlikləri əhatə edir?

Aşağıdakı qruplar ən çox rast gəlinən problemlərdir:

1) Saç tökülmələri (alopesiyalar)

• Androgenetik alopesiya (kişi və qadın tipli seyrəkləşmə)
• Telogen effluvium (stress, xəstəlik, doğuş sonrası, dərmanlar və s. fonunda diffuz tökülmə)
• Alopecia areata (ocaqlı/autoimmun tip)
• Çapıqlı (skarlaşan) alopesiyalar – erkən diaqnoz kritikdir
• Traction (saçın gərilməsi, hörük/topuz vərdişləri və s.)

2) Baş dərisi xəstəlikləri

• Seboreyalı dermatit, kəpək
• Psoriaz (baş dərisi forması)
• Folikulitlər
• Göbələk infeksiyaları (seçilmiş hallarda)

3) Saç telinin struktural problemləri

• Kimyəvi/termal zədələnmə
• Qırılma, kövrəklik, “cansız saç” şikayətləri

Trixoloq müayinəsi necə aparılır?

Məqsəd “təkcə tökülməni azaltmaq” deyil, səbəbi tapıb hədəfli plan qurmaqdır.

1) Anamnez (dəqiq sorğu)

• Başlanma vaxtı, gediş (birdən vs tədricən)
• Tökülmənin tipi: diffuz / ocaqlı / ön-yan xəttdə seyrəkləşmə
• Doğuş, stress, kəskin pəhriz, əməliyyat, yüksək hərarətli infeksiya, yeni dərmanlar
• Ailə anamnezi (genetik meyl)
• Saç baxımı: boyalar, düzləşdirici, fen, saç yığma vərdişləri

2) Klinik baxış

• Baş dərisi (qızartı, qabıq, iltihab, pustul)
• Saçın sıxlığı və paylanması
• Qaş, kirpik, saqqal və bədən tükləri (lazım olduqda)

3) Trixoskopiya və ya dermatoskopiya 

Saç kökü və baş dərisinin daha detallı qiymətləndirilməsində kömək edir və bəzi hallarda diaqnostikanı sürətləndirir. Trixoskopiya və dermatoskopik müayinə yalnız ixtisaslı dermatoloq tərəfindən aparılır. 

Saç tökülməsində analizlər və testlər 

Test seçimi şikayət və müayinə tapıntılarına görə fərdiləşdirilir. Seçilmiş hallarda:

• Qan analizləri (məs. dəmir ehtiyatı, qalxanabənzər vəz göstəriciləri və s. – klinikaya uyğun)
• Göbələk/mikoloji testlər
• İltihab şübhəsində əlavə qiymətləndirmə
• Baş dərisi biopsiyası – xüsusən çapıqlı alopesiya şübhəsində

Alopesiya müalicə prinsipləri və metodlar

Əsas prinsip: Müalicə “tökülmənin tipi + səbəb + mərhələ”yə görə planlanır. Eyni müalicə hər kəsə uyğun deyil.

1) Səbəb-yönümlü tibbi müalicə

• İltihab və baş dərisi xəstəliyi varsa əvvəlcə onu nəzarətə almaq
• Genetik tip seyrəkləşmədə uzunmüddətli plan
• Ocaqlı/avtoimmun tipdə hədəfli yanaşma

2) Prosedural dəstək (seçilmiş hallarda)

• PRP, mezoterapiya və digər prosedurlar – yalnız düzgün indikasiya ilə
• Saç transplantasiyası – hər tip tökülmədə uyğun deyil; əvvəlcədən mütləq diaqnostika lazımdır

3) Qulluq və həyat tərzi (planın vacib hissəsi)

• Saç dərisini qıcıqlandıran məhsullardan uzaq durmaq
• Termal/kimyəvi zədələnməni azaltmaq
• Kəskin pəhriz və sürətli çəki itkisinin qarşısını almaq
• Stress və yuxu rejimini optimallaşdırmaq

Saç tökülməsinin ev şəraitində müalicəsi: nələr etmək olar?

• “Güclü” şampunları hər gün istifadə etməmək (baş dərinizin vəziyyətinə uyğun seçmək)
• Saçı sərt dartmaqdan, çox sıx toplamaqdan qaçmaq
• Boyama/düzləşdirmə intervalını artırmaq, istilik qoruyucu istifadə etmək
• Özbaşına “hər vitamin” qəbul etməmək – ehtiyac varsa, müayinə sonrası planlamaq

Təcili müraciət tələb edən əlamətlər

• Qısa müddətdə sürətlə artan, ocaqlı tökülmə
• Baş dərisində ağrı, irinli səpgilər, yayılmış iltihab
• Çapıqlanma şübhəsi: parlaq/dəri səthinin dəyişməsi, follikul “ağızlarının” itməsi
• Uşaqlarda kəskin tökülmə və ya göbələk şübhəsi

Tez-tez verilən suallar (TVS)

Trixologiya nədir?

Saç və baş dərisi problemlərinin səbəbini araşdıran və müalicə planının qurulmasına yönələn istiqamətdir.

Trixoloq həkimdir?

“Trixoloq” termini müxtəlif ölkələrdə fərqli işlənir. Tibbi diaqnoz və resept/prosedurlar üçün dermatoloq müayinəsi daha etibarlıdır.

Saç tökülməsi həmişə vitamin çatışmazlığındandır?

Xeyr. Genetika, hormonal faktorlar, stress, xəstəlikdən sonra telogen effluvium, baş dərisi xəstəlikləri və avtoimmun səbəblər də ola bilər.

PRP həmişə effektivdirmi?

PRP hər kəs üçün eyni nəticə vermir; düzgün seçim və kombinasiya müalicəsi vacibdir.

Saç transplantasiyasına hər kəs uyğundurmu?

Yox. Aktiv iltihab, bəzi çapıqlı alopesiyalar və uyğun olmayan donor sahəsi olduqda nəticə zəif ola bilər. Əvvəlcədən trixoloji qiymətləndirmə lazımdır.

Ocaqlı saç tökülməsi yoluxucudur?

Alopecia areata yoluxucu deyil. Ancaq bəzi göbələk infeksiyaları yoluxucu ola bilər; dəqiq ayırd etmək üçün müayinə vacibdir.

Kəpək saç tökülməsini artırır?

Kəpək/seboreya baş dərisini qıcıqlandıra bilər. Bəzi hallarda iltihab nəzarətə alınanda tökülmə də azalır.

Saç tökülməsi üçün nə vaxt həkimə getmək lazımdır?

2–3 aydan çox davam edirsə, sürətlə artırsa, ocaqlı tökülmə varsa və ya baş dərisində ağrı/iltihab əlamətləri varsa gecikdirməyin.

Qəbul və əlaqə

Saç tökülməsi və baş dərisi problemlərində düzgün diaqnoz ən böyük addımdır. İstəsəniz, fərdi müayinə və müalicə planı üçün müraciət edə bilərsiniz:

• Qəbul üçün yazıl: Randevu
• WhatsApp: +994514446644

Bu məqalə maarifləndirici məqsədlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.