Gündə neçə saç teli tökülməsi normaldır?

Saç follikulları dövri şəkildə işləyir: saç böyüyür, istirahət fazasına keçir və sonra tökülür. Buna görə də gündə müəyyən qədər saç teli itirmək normaldır. Dermatoloqların maarifləndirici mənbələrində gündə təxminən 50–100 tel saç tökülməsinin normal ola biləcəyi qeyd olunur. 

“Problemli” tökülməyə daha çox bunlar işarə edir:

• Saç ayrımının  nəzərə çarpacaq dərəcədə genişlənməsi
• Qısa müddətdə saçın həcminin azalması
• Saç xəttində geriləmə (xüsusən kişilərdə)
• Yuma/darama zamanı kütləvi tökülmə (2–3 ay davam edirsə)

Saç tökülməsi növləri (qısa təsnifat)

Praktik yanaşmada saç tökülməsi 2 böyük qrupa bölünür:

1) Çapıq qoymayan (bərpa olunan) saç tökülmələri

• Androgenetik alopesiya (kişilərdə və qadınlarda “genetik” seyrəkləşmə)
• Telogen effluvium (stress, xəstəlik, doğuş, arıqlama və s. sonrası 
• Alopecia areata (avtoimmun, ocaq şəklində tökülmə)
• Tinea capitis (baş dərisinin göbələyi, xüsusən uşaqlarda)

2) Çapıq qoyan (bərpa olunmayan) saç tökülmələri

Bu qrupda follikul zədələndiyi üçün gecikmə geri dönməz seyrəkləşməyə gətirə bilər. Baş dərisində ağrı, yanma, qabıqlanma, irinli elementlər, “parlaq” çapıq sahələri varsa, müayinə gecikdirilməməlidir.

Saç tökülməsinin əsas səbəbləri

“Saç tökülməsinin səbəbləri” tək bir faktorla məhdudlaşmır; çox zaman bir neçə səbəb üst-üstə düşür.

Genetik meyl və hormonlar (androgenetik alopesiya)

Kişilərdə ən çox rast gəlinən səbəblərdəndir: saç xətti geriləyir, təpə (vertex) seyrəkləşir. Qadınlarda isə daha çox saç ayrımı genişlənir və diffuz seyrəkləşmə olur.

Stress, yüksək hərarətli xəstəlik, əməliyyat, arıqlama (telogen effluvium)

Telogen effluvium tez-tez 2–3 ay əvvəl baş vermiş stressor (doğuş, ciddi stress, xəstəlik, sürətli çəki itkisi və s.) sonrası başlayır və əksər hallarda zamanla düzəlməyə meyilli olur. 

Qan azlığı, dəmir ehtiyatının azalması və digər çatışmazlıqlar

Dəmir (ferritin), B12, D vitamini, sink kimi göstəricilərin aşağı olması bəzi insanlarda tökülməni artıra bilər. Vacib məqam: “hamıya eyni vitamin” yanaşması doğru deyil — analizlə ehtiyac təsdiqlənməlidir.

Qalxanabənzər vəz (tiroid) pozuntuları

TSH və tiroid hormon pozuntuları diffuz tökülmə yarada bilər. Kliniki olaraq yorğunluq, üşümə, çəki dəyişiklikləri, quru dəri kimi əlamətlər yanaşı gedə bilər.

Baş dərisinin xəstəlikləri (seboreya, dermatit, psoriaz, göbələk)

Qaşınma, kəpəklənmə, qızartı, qabıqlanma və sızanaqvari iltihab ocaqları varsa, saç kökü mühiti pozulur. Xüsusən uşaqlarda baş dərisi göbələyi (tinea capitis) saç qırılması və ocaq tökülmə yarada bilər.

Dərmanlar və tibbi vəziyyətlər

Bəzi dərmanlar telogen effluviumu tetikleyə bilər. Yeni dərman başlanıbsa və tökülmə başlanğıcı üst-üstə düşürsə, bunu həkimlə mütləq müzakirə etmək lazımdır.

Avtoimmun alopecia areata

Adətən yumru/oval “ocaqlar” şəklində hissəvi tökülmə olur. Bəzən qaş-saqqalda da ocaqlar görünə bilər.

Təcili diqqət tələb edən əlamətlər

• Baş dərisində güclü ağrı, yanma, irinli yaralar
• Qısa müddətdə sürətli seyrəkləşmə
• Uşaqda ocaq şəklində tökülmə + qabıqlanma/qırılma (göbələk ehtimalı)
• Hamiləlikdən kənar ağır qanaxma, ciddi halsızlıq, kəskin çəki itkisi
• Qadında tüklənmə artımı, aybaşı pozğunluğu, ağır akne (hiperandrogenizm/PCOS ehtimalı)

Diaqnoz: həkim saç tökülməsini necə müəyyən edir?

1) Anamnez (tarixçə) — ən vacib mərhələ

• Nə vaxt başlayıb? (birdənmi, tədricənmi?)
• Diffuz tökülmədir, yoxsa ocaq-ocaq?
• Son 3 ayda stress, xəstəlik, əməliyyat, doğuş, arıqlama varmı?
• Yeni dərman/ əlavələr başlanıbmı?

2) Baxış və trixoskopiya (dermatoskopla saç kökü qiymətləndirilməsi)

Androgenetik alopesiyada follikul miniaturizasiyası; alopecia areatada tipik trixoskopik əlamətlər; seboreya/dermatitdə iltihabi dəyişikliklər qiymətləndirilə bilər.

3) Sadə klinik testlər

Saç “pull test” (yüngül dartma testi) və yuma sonrası tökülmə miqdarının obyektivləşdirilməsi telogen effluviumda faydalı ola bilər.

4) Analizlər (hər kəsə eyni paket yox)

Həkim klinik vəziyyətə görə seçir. Çox istifadə olunanlar:

• Ümumi qan analizi (Hb), ferritin
• TSH (lazım olarsa sərbəst T4)
• D vitamini, B12 (şübhə varsa)
• Qadınlarda hiperandrogenizm şübhəsi olduqda androgen paneli

5) Lazım gələrsə: biopsiya

Saç keçəlləşməsi problemi kompleks yanaşma tələb edir. Cünki, insanda çoxlu sayda, müxtəlif xarakterli saç xəstəlikləri meydana gələ bilər. Bütün növ alopesiyalar bir birinə bənzədiyi üçün onların ayırd edilməsində mütləq dəri həkimi müayinəsi lazımdır. Nə pasientlər, nə də digər ixtisas həkimləri alopesiyaların differensial diaqnostikasını apara bilər. Bu sahənin uzmanları dəri həkimləridir. Dəri həkimi saç tökülməsinin səbəbi ilə məşqul olur, mənşəyini təyin edir, sonra da müvafiq müalicələr təyin edir.

Elə alopesiyalar var ki, heç bir araşdırmalara ehtiyac duyulmur. Saçların tökülməsinin səbəbi bir başa xarici ekzogen faktorlara bağlı olur. Lakin, elə alopesiya var ki, onlar bir başa daxili orqan və sistemlərin problemləri ilə əlaqəlidir. Belə olan halda dermatoloq əlavə olaraq laborator, radioloji, patoloji, trixoskopik müayinələr tələb edə bilər. Çapıq qoyan alopesiya şübhəsində gecikmədən dermatoloq-patoloji diaqnostika və erkən müalicələr tələb olunur.

Saç tökülməsinə qarşı müalicə: ən effektiv üsullar

Saç tökülməsinə qarşı dərman və prosedurların seçimi səbəbdən asılıdır. “Bir dərman hamıya” yanaşması klinik olaraq düzgün deyil.

A) Androgenetik alopesiya (genetik seyrəkləşmə)

Topikal minoksidil

Topikal minoksidil androgenetik alopesiyada ən çox istifadə olunan əsas müalicələrdəndir. Mütəmadi istifadə tələb edir; ilk 6–12 həftədə “tökülmə” artımı ola bilər və bu, bəzən normal adaptasiya kimi görülür. 

Antiandrogen yanaşma (xüsusən kişilərdə finasterid; qadınlarda selektiv hallarda)

Finasterid kişilərdə androgenetik alopesiyada geniş istifadə olunur, lakin hər pasiyent üçün uyğun olmaya bilər və yan təsirlər barədə məlumatlı qərar verilməlidir.

Qadınlarda spironolakton (selektiv hallarda)

Qadın tipli genetik seyrəkləşmədə spironolaktonla bağlı sistematik icmallarda yaxşılaşma bildirilir, lakin müalicə həkim nəzarəti ilə seçilməlidir. 

Prosedurlar

• PRP (trombositlə zəngin plazma) – seçilmiş hallarda
• Mikroiynələmə (microneedling) – uyğun protokolla
• LLLT (low-level laser) – əlavə dəstək kimi
• Saç əkimi – stabil androgenetik alopesiyada

B) Telogen effluvium (diffuz tökülmə / shedding)

Telogen effluvium çox zaman stressor sonrası yaranır və əsas prinsip “tetikleyici səbəbi aradan qaldırmaq”dır. Bir çox halda zamanla geriyə dönür.

• Dəmir ehtiyatı aşağıdırsa korreksiya
• Tiroid pozuntusu varsa müalicə
• Çox sürətli arıqlama/diyet səhvləri düzəldilir
• Stress, yuxu, protein qəbulu optimallaşdırılır

C) Alopecia areata (ocaq-ocaq tökülmə)

Ocaqlı alopesiya tökülməsi zamanı intralezyonal kortikosteroid inyeksiyalar bir çox təlimatda birinci xətt yanaşma kimi qeyd olunur. 

Ağır/seyrəlmiş geniş alopecia areatada bəzi ölkələrdə JAK inhibitorləri üçün təsdiqlər mövcuddur (məs., baricitinib və ritlecitinib). 

D) Baş dərisinin dermatoloji xəstəlikləri

Dermatit/seboreya, psoriaz və göbələk kimi problemlərdə əsas müalicə baş dərisi xəstəliyinin nəzarətidir. Göbələk şübhəsində “sadəcə şampun” gecikmə yarada bilər — laborator və klinik təsdiq vacibdir.

C) Təbii yolla müalicə barədə 

“Təbii üsullar”ın rolu əsasən köməkçi və həyat tərzi yönümlüdür. Bu mövzunu ayrıca geniş hazırladığınız məqalədə detallı izah etmisiniz. Buradan oxuya bilərsiniz:
Saç tökülməsinin təbii yolla müalicəsi.

Saç tökülməsinə qarşı vitaminlər: nə zaman həqiqətən lazımdır?

Saç tökülməsinə qarşı vitaminlər yalnız çatışmazlıq olduqda real fayda verir. “Profilaktik olaraq hər gün yüksək doza biotin” kimi yanaşmalar çox vaxt lazımsızdır və bəzi analizləri çaşdıra bilər.

Ən çox yoxlanılanlar

• Ferritin (dəmir ehtiyatı) – aşağıdırsa korreksiya
• D vitamini – klinik kontekstdə
• B12 – qidalanma/absorbsiyaya görə
• Sink – seçilmiş hallarda

Əgər analizlər normaldırsa, vitaminlərin “möcizə” effekti gözlənilməməlidir.

Saçların tökülməsinə qarşı maskalar və “ev üsulları”

Saçların tökülməsinə qarşı maskalar (yağlar, qarışıqlar və s.) bəzi insanlarda saç telinin səthini müvəqqəti yaxşı göstərə bilər, amma əsas səbəbi müalicə etmir. Üstəlik, qıcıqlandırıcı qarışıqlar kontakt dermatit və kəpəklənməni artıraraq vəziyyəti pisləşdirə bilər.

Daha təhlükəsiz ümumi qaydalar

• Baş dərisini yandıran/acıdan qarışıqlardan uzaq durun
• Yeni məhsulu əvvəlcə kiçik sahədə test edin
• Güclü qaşınma/qızartı olarsa dayandırın

Saç tökülməsinin qarşısını almaq: profilaktika

• Protein, dəmir və ümumi balanslı qidalanma
• Çox sürətli arıqlamadan qaçın
• Saçın mexaniki zədələnməsi (çox sıx yığmaq, güclü daraqlama) azaldılsın
• Baş dərisi problemləri (kəpək/qaşınma) vaxtında müalicə edilsin
• Uzunmüddətli tökülmədə dermatoloq müayinəsi gecikdirilməsin

Tez-tez verilən suallar

1) Saç tökülməsi nə vaxt təhlükəlidir?

3 aydan uzun sürən, sürətlə artan, ocaq-ocaq gedən və ya baş dərisində ağrı/irin/yanma ilə müşayiət olunan tökülmə mütləq müayinə tələb edir.

2) Saç tökülməsi üçün ən vacib analiz hansıdır?

Vəziyyətdən asılıdır. Diffuz tökülmədə çox vaxt ferritin (dəmir ehtiyatı) və TSH ilk qiymətləndirilənlərdəndir; klinikaya görə digərləri seçilir.

3) Telogen effluvium neçə ay çəkir?

Tez-tez 3–6 ay aralığında davam edir və səbəb aradan qalxdıqda geriyə dönə bilir. 

4) Minoksidil başlayanda tökülmə niyə arta bilər?

Bəzi insanlarda başlanğıc mərhələdə müvəqqəti “tökülmə” görülə bilər; bu, follikul dövranının dəyişməsi ilə əlaqələndirilir. Müalicə planı həkim nəzarəti ilə aparılmalıdır.

5) Saç tökülməsinə qarşı vitaminlər hamıya lazımdır?

Xeyr. Vitamin/mineral əlavələri daha çox çatışmazlıq sübut olunduqda fayda verir.

6) Saçların tökülməsinə qarşı maskalar həqiqətən kömək edirmi?

Əsas səbəbi müalicə etmədiyi üçün təsiri məhduddur; qıcıqlandırıcı qarışıqlar zərər verə bilər.

7) Alopecia areata üçün effektiv müalicə varmı?

Talal-tala saç tökülməsi verən alopecia areatada intralezyonal steroidlər geniş istifadə olunur. Ağır hallarda bəzi sistemik müalicələr təyin edilir.. 

8) Saç əkimi hər növ saç tökülməsində olar?

Əsasən stabil androgenetik alopesiyada daha uyğun olur. Çapıq qoyan alopesiyada əvvəlcə xəstəliyi nəzarətə almaq vacibdir.

Elmi mənbələr

• American Academy of Dermatology – Hair shedding (telogen effluvium)
• NCBI Bookshelf (StatPearls) – Telogen Effluvium
• PubMed – Spironolactone in female pattern hair loss (systematic review)
• PMC – Intralesional steroids for Alopecia Areata
• FDA label – Baricitinib (alopecia areata indication)
• FDA label – Ritlecitinib (Litfulo)