Gənə xəstəliyi (dəridə parazit): səbəblər, əlamətlər və müalicəsi 

Gənə xəstəliyi ifadəsi Azərbaycanda gündəlik dildə çox geniş mənada işlədilir. Bəzən insanlar “dəridə gənə var” deyəndə demodeks (üz və kirpik ətrafında yaşayan mikroskopik gənəciklər) nəzərdə tutur, bəzən qotur, bəzən də gənə dişləməsi və ya bit kimi tamamilə fərqli problemləri bu adla çağırır. Pasientlər bəzən dəridə parazit və ya dəri paraziti kimi də ifadə edirlə. Tibbi baxımdan isə bunlar ayrı-ayrı vəziyyətlərdir və düzgün yanaşma üçün əvvəlcə hansı parazitin (və ya hansı xəstəliyin) söhbət mövzusu olduğunu aydınlaşdırmaq lazımdır.

Qəbul – onlayn konsultasiya:  Dermatoloq qəbuluna yazılın

Mündəricat

1. “Gənə” nədir? Gənəciklər, gənələr və bitlər arasında fərq
2. Gənə xəstəliyi sızanaqla eyni problemdirmi?
3. Demodeks: nədir, nə zaman problem yaradır?
4. Qotur: gecə artan qaşınma ilə gedən yoluxucu xəstəlik
5. Gənə dişləməsi: nə etməli, nə etməməli?
6. Bit: saçlı dəridə parazit (uşaqlarda daha çox)
7. Digər parazitar səpgilər: quş gənəsi və oxşar vəziyyətlər
8. Diaqnoz necə qoyulur? Hansı müayinələr faydalıdır?
9. Nə vaxt mütləq həkimə müraciət etməli?
10. Tez-tez verilən suallar

1) “Gənə” nədir? Gənəciklər, gənələr və bitlər arasında fərq

“Gənə” sözü və ya dəri paraziti ifadəsi nitqdə ümumi məna verir, amma tibbdə fərqləndirmək vacibdir:

• Mikroskopik gənəciklər – gözlə görünməyən, dəridə yaşayan və ya dəridə səpgiyə səbəb ola bilən çox xırda parazitlərdir. Demodeks və qotur törədən gənəcik bu qrupa daxildir.
• Gənələr – daha iri olur, dəridən qan soraraq yapışa bilər. Buna görə “gənə dişləməsi” ifadəsi ayrıca mövzudur.
• Bit – gənə deyil, fərqli parazitdir; ən çox saçlı dəridə (baş biti) rast gəlinir.

Yəni “gənə xəstəliyi” deyəndə bəzən demodeks, bəzən qotur, bəzən gənə dişləməsi, bəzən də bit nəzərdə tutulur. Düzgün diaqnoz və müalicə üçün bu fərq əsasdır.

2) Gənə xəstəliyi sızanaqla eyni problemdirmi?

Qısa cavab: çox vaxt xeyr. Sızanaq (akne) əsasən tük follikulunun və yağ vəzilərinin tıxanması, iltihab və dəri mikroflorasının dəyişməsi ilə əlaqəlidir. “Gənə xəstəliyi” adı altında toplanan parazitar vəziyyətlər isə (xüsusilə demodeks və qotur) fərqli mexanizmlə inkişaf edir. Dermatoloq Mehdi İskəndərli video müsahibəsində qeyd edib ki, gənə xəstəliyi ilə sızanaq xəstəliyi tamamiylə fərqli problemlərdir. Bu iki xəstəlik həm pasientlər, həm də dermatoloq həkimlər tərəfindən qarışdırılır. 

Sızanaq üçün daha tipik olanlar

• Qara nöqtələr və ağ nöqtələr (komedonlar)
• Papula və pustullar (iltihablı sızanaqlar)
• Üz, kürək, sinə kimi klassik nahiyələr
• Yağlı dəri, hormonal dəyişikliklər, yeniyetməlik dövrü ilə bağlılıq

Parazitar səbəblərdə daha çox şübhə yaradan əlamətlər

• Gecə artan güclü qaşınma
• Ev üzvlərində də qaşınma/səpginin olması (xüsusilə qotur üçün)
• Barmaq araları, bilək içi, qasıq, göbək ətrafı kimi qotura xas yerləşmə
• Üzdə qızartı, yanma, həssaslıq, “sızanağa bənzər” səpgilərlə yanaşı kirpik kənarında problemlər (demodeks şübhəsi)
• Dəridə yapışmış gənənin görülməsi və ya təbiətdə təmasdan sonra tək/təkcə bir neçə “dişləmə” tipli lezyon (gənə dişləməsi)

Sızanaq xəstəliyi zamanı gənə testi verilməlidirmi ?

Dermatologiya uzmanı Dr. Mehdi İskəndərli söyləyir ki, çivzələrdən əziyyət çəkən xəstələrdə demodeks testləri müsbət nəticə verə bilər. Lakin, testin müsbət çıxması çivzə probleminin yaranmasında gənə iştirak etdiyi mənasına gələ bilməz. Demodex folliculorum parazitinin sızanaq xəstələrində çoxalması reaktiv səbəblərdən yarana biləcəyi və yağlı dəri probleminə bağlı meydana gəlməsi ehtimal edilir. Ona görə akne xəstəliyi zamanı gənə testi verilməsi vacib deyil. 

Vacib mesaj: “sızanaqdır” deyə düşündüyünüz səpgilər şiddətli qaşınma ilə gedirsə, xüsusən gecə artırsa və ya ailədə başqa şəxslərdə də oxşar qaşınma varsa, qotur və digər yoluxucu səbəblər mütləq istisna edilməlidir.

3) Demodeks: nədir, nə zaman problem yaradır?

Demodeks insan dərisində (xüsusilə üz, burun ətrafı, çənə, alın, kirpik və qaş kənarı) yaşayan mikroskopik gənəciklərdir. Çox insanda heç bir problem yaratmaya bilər. Lakin bəzən say artımı və ya dəri baryerinin pozulması fonunda üzdə qızartı, qaşınma/batma hissi, həssaslıq və sızanağa bənzər səpgilər yarada bilər. Demodeks gənənin bir növüdür. Elmi adı demodex folliculorum olan bu mikroorqanizm hər bir insanda mövcüd ola kommensal parazitdir. Bu parazit əsasən üz dərisində yağ vəzlərində yaşayır. Yaşamı boyunca normal dəridə hər hansı bir qaşıntı, qızartı, yanma, batma və s. kimi əlamətlər vermir. Yəni, bəzi insanların söylədiyi kimi “dəridə sanki nəsə gəzir” hissini vermir.

Demodeks nə ilə qarışa bilər?

• Rozasea
• Sızanaq (akne)
• Seboreyik dermatit
• Allergik və ya qıcıqlandırıcı dermatit
• Kirpik kənarı iltihabı (blefarit)

Demodeks şübhəsi olduqda nə edilir?

Dermatoloq klinik görünüşü qiymətləndirir və ehtiyac olarsa xüsusi müayinə üsulları ilə təsdiq etməyə çalışır. Müalicə isə hər xəstəyə eyni deyil: bəzi hallarda dəriyə çəkilən preparatlar, bəzi hallarda əlavə dəstək tədbirləri (məsələn, rozasea ilə birlikdə yanaşma) planlaşdırılır.

4) Qotur: gecə artan qaşınma ilə gedən yoluxucu xəstəlik

Qotur dərinin üst qatında yaşayan xüsusi gənəciyin törətdiyi yoluxucu xəstəlikdir. Ən tipik əlamət gecə artan güclü qaşınmadır. Səpgilər çox vaxt barmaq aralarında, bilək içində, qoltuqaltında, göbək ətrafında, beldə, qasıqda və bud içində daha çox görünür.

Qoturda müalicənin “qızıl qaydası”

• Eyni evdə yaşayanlar və yaxın təmasda olanlar (əlaməti olmasa belə) çox vaxt eyni vaxtda müalicə planına daxil edilməlidir.
• Əks halda təkrar yoluxma və müalicənin “təsir etməməsi” təəssüratı yarana bilər.

5) Gənə dişləməsi: nə etməli, nə etməməli?

Gənə dişləməsi zamanı əsas məqsəd gənəni dəridən düzgün çıxarmaq, dişləmə yerini təmiz saxlamaq və sonrakı günlərdə ümumi vəziyyəti izləməkdir. Çox vacib məqam: gənəni çıxarmaq üçün “yandırmaq”, “yağ sürtmək”, “kimyəvi maddə tökmək” kimi üsullar dərini zədələyə və işi çətinləşdirə bilər.

Praktik addımlar

• Gənə dəridədirsə, onu dərinin səthinə ən yaxın yerdən tutub yavaş və sabit hərəkətlə çıxarmaq məqsədəuyğundur.
• Dişləmə yerini təmizləyin, müşahidə edin.
• Aşağıdakı əlamətlər yaranarsa həkimə müraciət edin: qızdırma, halsızlıq, baş ağrısı, yayğın səpgilər, dişləmə yerində sürətlə böyüyən qızartı və s.

6) Bit: saçlı dəridə parazit (uşaqlarda daha çox)

Baş biti daha çox məktəb və uşaq bağçası yaş qrupunda rast gəlinir. Əsas şikayət saçlı dəridə qaşınma, bəzən boyun arxasında və qulaq arxasında xırda qaşınan səpgilərdir. Müalicə düzgün aparıldıqda problem adətən nəzarətə alınır; amma ən çox edilən səhvlərdən biri təkrar yoluxmanı nəzərə almamaq və evdə kontaktları yoxlamamaqdır.

7) Digər parazitar səpgilər: quş gənəsi və oxşar vəziyyətlər

Bəzən ev mühitində (məsələn, pəncərə kənarı və balkon yaxınlığında quş yuvası olduqda) quş gənələri insan dərisində qaşınan papulalar yarada bilər. Belə hallarda yalnız dərini müalicə etmək bəzən yetərli olmur; mənbəni (mühiti) aradan qaldırmaq da vacib ola bilər.

8) Diaqnoz necə qoyulur? Hansı müayinələr faydalıdır?

“Gənə xəstəliyi” şübhəsində düzgün diaqnoz klinik qiymətləndirmə ilə başlayır. Dermatoloq aşağıdakı məqamları soruşur və baxır:

• Qaşınma nə vaxt artır: gecəmi, gündüzmü?
• Ev üzvlərində oxşar şikayət varmı?
• Səpginin yerləşməsi: barmaq araları, bilək içi, qasıq və s. (qotur üçün tipik ola bilər)
• Üzdə qızartı və həssaslıq (demodeks/rozasea ehtimalı)
• Təbiətdə gəzinti, heyvan təması, dişləmə tarixi (gənə dişləməsi ehtimalı)

Ehtiyac olarsa müəyyən hallarda əlavə təsdiqləyici üsullar seçilə bilər (məsələn, xüsusi nümunə götürmə, mikroskopik baxış və s.). Hansı testin lazım olduğunu həkim klinik mənzərəyə görə qərar verir.

9) Nə vaxt mütləq həkimə müraciət etməli?

• Gecə artan güclü qaşınma və evdə başqalarında da qaşınma
• Səpgilərin sürətlə yayılması, irinləmə, qızdırma
• Gənə dişləməsindən sonra halsızlıq, qızdırma, baş ağrısı, yayğın səpgilər
• Uşaqlarda yayğın qaşınma və yuxu pozulması
• İmmuniteti zəif şəxslərdə geniş yayılmış, qalın qabıqlı və davamlı səpgilər

10) Tez-tez verilən suallar

Gənə dəri xəstəliyi törədə bilərmi ?

Bəli. Bəzi insanlarda ekzogen və endogen faktorların təsirindən dəridə gənə paraziti çoxalmağa başlayaraq dəridə demodikoz xəstəliyi törədə bilər. Demodikoz xəstəliyi sızanaq xəstəliyi ilə eyni olmayan, tamam fərqli xəstəliklərdir. Dermatoloq qeyd etmişdir ki, demodeks əleyhinə müalicələr heç bir zaman vulqar akne və ya adi sızanaq problemini aradan qaldırmır. Uzman həkim həm də onu əlavə edir ki, demodeks paraziti ilə mübarizə aparmaq doğru deyildir. Cünki, bu parazit testlərdə hər zaman müsbət çıxa bilər. Xəstəlik əlamətləri aradan qalxsa belə nəticələr müsbət çıxa bilər.

Demodeks hansı dəri xəstəlikləri törədir ?

Uzman dermatoloq qeyd edir ki, gənələr çoxalaraq bəzi insanlarda rozasea xəstəliyi də yarada bilər. Həm rozasea, həm də demodikoz xəstəliyinin müalicəsində gənə əleyhinə müalicələr almaq olar və müsbət nəticələr əldə etmək mümkündür. Lakin, vulqar akne problemi demodeks əleyhinə müalicələr ilə düzəlmir və ya qismən düzəlir. Peşəkar dəri həkimi Mehdi İskəndərli onu da vurğulayır ki, gənə xəstəliyi ilə sızanaq xəstəliyini qarışdıraraq yanlış müalicələr aparan həkimlər də çoxdur. Odur ki, üzündə sızanaq problemi olan pasientlər həkim seçimində diqqətli olmalıdırlar.

“Gənə xəstəliyi” həmişə demodeks deməkdir?

Xeyr. Gündəlik dildə çox vaxt demodeks nəzərdə tutulsa da, qotur, gənə dişləməsi və bit kimi fərqli problemlər də bu adla çağırıla bilər.

Gənə xəstəliyi sızanaqla niyə qarışır?

Çünki demodeks və bəzi parazitar dermatitlər sızanağa bənzər səpgilər yarada bilər. Ancaq sızanaqda komedonlar (qara/ağ nöqtələr) daha tipikdir; qoturda isə gecə artan qaşınma və ailəvi yayılma daha ön planda olur.

Qoturda ən çox edilən səhv nədir?

Yalnız bir nəfərin müalicə olunması və evdə yaxın təmasda olanların eyni vaxtda müalicə planına daxil edilməməsidir. Bu, təkrar yoluxmaya səbəb ola bilər.

Gənə dişləməsi həmişə təhlükəlidirmi?

Hər dişləmə ciddi problem demək deyil. Amma dişləmədən sonra qızdırma, halsızlıq, baş ağrısı, yayğın səpgilər və ya dişləmə yerində sürətlə böyüyən qızartı yaranarsa mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır.

Bit olan uşaq məktəbə gedə bilərmi?

Bu, vəziyyətin idarə edilməsindən asılıdır. Adətən düzgün müalicə başlandıqdan sonra risk azalır, amma məktəbin qaydaları və həkim tövsiyəsi nəzərə alınmalıdır. Evdə kontaktların yoxlanması və təkrar yoluxmanın qarşısının alınması vacibdir.

Yekun

“Gənə xəstəliyi” çox vaxt bir neçə fərqli problemi bir ad altında birləşdirən gündəlik ifadədir. Əsas məqsəd gənə problemi kimi görünən səpginin arxasında hansı səbəbin dayandığını dəqiqləşdirməkdir. Sızanaqla qarışa bilən hallarda ən böyük səhv özbaşına preparat istifadə etmək və əsas səbəbi gecikdirməkdir. Əgər gecə artan qaşınma, evdə başqa şəxslərdə də oxşar şikayət, gənə dişləməsi tarixi və ya uzunmüddətli üz səpgiləri varsa, düzgün diaqnoz üçün dermatoloji xidmət verən mərkəzə müraciət olunmalıdır.